Nước hồ koi xanh như nước rau thường do tảo lơ lửng phát triển mạnh nhờ nắng nhiều và dư chất dinh dưỡng; nước trắng đục thường do vi khuẩn bùng phát hoặc cặn mịn; nước nâu thường do đất, lá mục hoặc gỗ. Mỗi kiểu có cách xử lý khác nhau, nên việc đầu tiên là múc một cốc nước trong suốt ra ánh sáng và nhìn kỹ.
Nước đục không phải lúc nào cũng nguy hiểm cho cá, nhưng nó che mất thứ quan trọng hơn: bạn không thấy cá bơi thế nào, có vết gì trên mình hay không. Bài này giúp bạn đọc màu nước, làm vài việc an toàn ngay trong ngày, và tránh những cách xử lý nhanh mà có thể làm cá ngộp.
Đọc màu nước: mỗi màu nói lên điều gì
Múc nước vào cốc hoặc lọ thuỷ tinh trong, để yên vài phút rồi soi ra chỗ sáng. Bảng dưới là cách đọc nhanh; một hồ có thể có hai nguyên nhân cùng lúc.
| Biểu hiện | Nguyên nhân thường gặp | Mức đáng lo |
|---|---|---|
| Xanh lục đều, cốc nước vẫn xanh sau khi để lắng | Tảo lơ lửng phát triển mạnh do nắng và dư dinh dưỡng | Thường không cấp bách, nhưng oxy dao động mạnh giữa ngày và đêm |
| Trắng đục, mờ như nước vo gạo | Vi khuẩn bùng phát ở hồ mới, sau khi rửa lọc quá kỹ hoặc cho ăn quá nhiều | Đáng lo nếu kèm amoniac, nitrit tăng; cần đo nước |
| Nâu vàng, trong nhưng có màu như nước trà | Chất tan ra từ lá mục, gỗ, rễ cây | Ít hại cá, chủ yếu ảnh hưởng thẩm mỹ |
| Nâu đục, có hạt lắng xuống đáy cốc | Đất, bùn do mưa tràn vào hoặc cá sục đáy | Tuỳ nguồn đất; nếu có phân bón, thuốc từ vườn thì đáng lo |
| Váng bọt dai không tan trên mặt | Chất hữu cơ hoà tan nhiều, nước già, lọc quá tải | Dấu hiệu hồ đang thiếu thay nước hoặc thiếu lọc |
Màu nước cho bạn hướng nghi ngờ, còn bộ thử nước cho bạn câu trả lời. Nên có sẵn bộ thử amoniac, nitrit, pH, và nếu được thì nitrat, độ kiềm. Khi nước đổi màu bất thường, đo trước rồi mới quyết định làm gì.
Nước xanh rêu: vì sao tảo bùng lên và vì sao không nên diệt tảo cấp tốc
Tảo lơ lửng là những sinh vật cực nhỏ trôi trong nước. Chúng cần ánh sáng và chất dinh dưỡng, chủ yếu là các hợp chất ni-tơ và phốt-pho từ phân cá và thức ăn thừa. Hồ hứng nắng trực tiếp nhiều giờ mỗi ngày, cá đông, cho ăn nhiều, thay nước ít, là điều kiện lý tưởng để nước chuyển xanh trong vài ngày. Hồ mới chạy cũng hay xanh vì vi sinh lọc chưa ổn định và chưa có gì cạnh tranh dinh dưỡng với tảo.
Ở mức vừa phải, nước hơi xanh không làm hại cá. Vấn đề nằm ở oxy: ban ngày tảo quang hợp nhả oxy, ban đêm tảo hô hấp tiêu thụ oxy cùng với cá. Hồ càng xanh đậm, chênh lệch càng lớn, và lúc rạng sáng là lúc oxy thấp nhất. Cá đớp mặt nước vào sáng sớm ở hồ xanh đậm là dấu hiệu cần tăng sục khí ngay.
Đổ một lượng lớn hoá chất diệt tảo để nước trong trong một đêm là cách làm nhiều người hối hận. Khi tảo chết đồng loạt, xác tảo phân huỷ tiêu thụ rất nhiều oxy và giải phóng ngược chất dinh dưỡng, cá có thể ngộp chính vào lúc nước vừa trong. Nếu muốn dùng sản phẩm nào, hãy đọc kỹ hướng dẫn, hỏi người có chuyên môn, và luôn tăng sục khí đi kèm.
Làm nước xanh trong lại theo cách bền
Thứ tự dưới đây đi từ việc rẻ, an toàn đến việc cần đầu tư. Thường chỉ cần vài bước đầu là nước cải thiện rõ trong một đến hai tuần.
- Giảm thức ăn: cho ăn ít hơn, lượng cá ăn hết trong vài phút, vớt hết thức ăn thừa. Đây là cách cắt nguồn dinh dưỡng của tảo nhanh nhất.
- Thay nước đều: thay từng phần nhỏ, đều đặn hằng tuần thay vì thay nhiều một lần. Nước mới phải xử lý clo trước.
- Che bớt nắng: lưới che, giàn cây leo hoặc mái một phần, che khoảng một nửa mặt hồ vào giờ nắng gắt.
- Thêm cây: cây thuỷ sinh nổi hoặc cây trồng trong khay lọc cạnh tranh dinh dưỡng với tảo. Lưu ý koi hay ăn và nhổ cây, nên trồng trong giỏ hoặc trong ngăn lọc.
- Kiểm tra lọc: lọc thô có bị nghẹt, lọc sinh học có đủ không, lưu lượng còn như cũ không.
- Đèn tia cực tím: đặt sau lọc, làm tảo lơ lửng vón lại để lọc giữ được. Chọn công suất theo thể tích hồ và lưu lượng; đèn không thay được các bước trên.
Rêu bám thành hồ dạng lông ngắn màu xanh không phải kẻ thù; nó cũng hút dinh dưỡng và cá thích rỉa. Chỉ cần cạo khi rêu dài thành sợi, quấn vào rọ bơm hoặc làm hồ trông nhếch nhác.
Nước trắng đục và nước nâu: xử lý từng trường hợp
Trắng đục ở hồ mới. Thường là vi khuẩn trôi nổi bùng phát khi hệ vi sinh chưa ổn định. Giữ bơm chạy, cho ăn rất ít, đo amoniac và nitrit mỗi ngày. Không thay hết nước vì làm vậy chỉ kéo dài giai đoạn này. Khi vi sinh bám trong lọc đủ, nước tự trong.
Trắng đục ở hồ đã nuôi lâu. Hãy nhớ lại tuần trước có rửa lọc bằng nước máy, rửa toàn bộ vật liệu sinh học, hay cá có ăn nhiều bất thường không. Đây là dấu hiệu hệ vi sinh bị xáo trộn. Giảm thức ăn, thay nước từng phần, và để lọc phục hồi.
Nâu trong như nước trà. Do chất tan từ lá cây, gỗ lũa trang trí. Vớt lá thường xuyên, thay nước, và than hoạt tính trong lọc có thể giúp nước bớt màu. Màu này ít hại cá.
Nâu đục sau mưa. Đất bùn tràn vào hoặc mưa làm khuấy đáy. Xem lại mép hồ và đường thoát nước sân. Nếu vườn vừa bón phân hoặc phun thuốc, cần thay nước sớm hơn và theo dõi cá sát.
Đục do cá sục đáy. Koi có tập tính sục bùn tìm thức ăn. Hồ có lớp đất, sỏi lót đáy sẽ luôn hơi đục. Nhiều người nuôi koi chọn đáy trơn để dễ xả cặn và nước trong hơn.
Những thứ không nên đổ vào hồ khi nước đục
Khi sốt ruột vì nước xấu, người nuôi hay thử nhiều thứ cùng lúc. Danh sách dưới đây là những cách dễ gây hại hơn lợi:
- Thay toàn bộ nước một lần bằng nước máy chưa xử lý clo: cá bị sốc, vi sinh lọc chết, nước sẽ đục lại nhanh hơn.
- Đổ nhiều loại chế phẩm, hoá chất cùng lúc theo lời mách trên mạng, không biết loại nào có tác dụng và loại nào hại.
- Rắc vôi, phèn hay muối với liều tự ước lượng: có thể làm thay đổi pH và độ cứng đột ngột.
- Rửa sạch toàn bộ vật liệu lọc bằng nước máy cho trắng tinh.
- Tắt bơm để nước lắng cho trong: cặn lắng xuống nhưng lọc thiếu oxy, cá cũng thiếu oxy.
- Thả thêm cá dọn bể hay ốc với hy vọng chúng ăn hết rêu: không giải quyết nguyên nhân, và tuyệt đối không được thả các loài này ra ao hồ tự nhiên khi chán.
Nếu nước đục kèm cá chết rải rác, cá lờ đờ, xuất huyết, hoặc mùi hôi bất thường, đây không còn là chuyện thẩm mỹ. Hãy đo nước, thay một phần nước sạch đã xử lý, tăng sục khí, và liên hệ bác sĩ thú y thuỷ sản để được kiểm tra.
Đo nước khi hồ đổi màu: đo gì và đọc kết quả thế nào
Amoniac. Ở hồ đã chạy ổn, chỉ số này nên ở mức không hoặc gần không. Có amoniac nghĩa là chất thải đang sinh ra nhanh hơn khả năng xử lý của lọc: cho ăn quá nhiều, cá quá đông, có xác cá hoặc thức ăn thối ở đâu đó, hoặc vi sinh vừa bị xáo trộn.
Nitrit. Cũng nên ở mức không. Nitrit cao mà amoniac thấp thường gặp ở hồ mới đang chạy dở, hoặc sau khi rửa lọc quá kỹ. Nitrit cản trở khả năng mang oxy của máu cá, nên cá có thể đớp mặt nước dù sục khí đủ.
pH. Khoảng tham khảo cho koi là hơi kiềm nhẹ, chừng 7 đến 8,5. Điều quan trọng hơn con số là sự ổn định: pH dao động mạnh giữa sáng và chiều ở hồ xanh đậm là dấu hiệu cần giảm tảo. Đo vào cùng một giờ mỗi lần để so sánh được.
Độ kiềm. Độ kiềm là khả năng nước giữ pH không tụt. Hồ có độ kiềm thấp, nhất là sau mưa lớn, dễ bị pH sụt đột ngột. Nếu bộ thử cho thấy độ kiềm thấp kéo dài, nên hỏi người có chuyên môn cách nâng lên an toàn.
Nitrat. Tích luỹ dần theo thời gian và là thức ăn của tảo. Nitrat cao kéo dài là dấu hiệu cần thay nước nhiều hơn hoặc thêm cây.
Giữ nước trong lâu dài: thói quen quan trọng hơn thiết bị
Hồ nước trong ổn định thường không nhờ một thiết bị đắt tiền mà nhờ vài thói quen lặp lại đều. Cho ăn vừa đủ. Thay nước từng phần mỗi tuần. Xả cặn lọc thô đúng lịch. Vớt lá trước khi nó chìm. Không thả thêm cá khi hồ đã đủ. Năm việc này cộng lại làm được nhiều hơn hầu hết các loại sản phẩm làm trong nước.
Cũng nên chấp nhận rằng nước hồ ngoài trời sẽ thay đổi theo mùa. Đầu mùa nắng nước dễ xanh, mùa mưa nước dễ đục nâu, đợt rét nước có thể trong vắt vì cá ăn ít. Theo dõi một cuốn sổ nhỏ ghi ngày thay nước, ngày vệ sinh lọc, chỉ số đo được và màu nước, sau một năm bạn sẽ đoán trước được hồ mình phản ứng thế nào và chuẩn bị sớm. Sổ ghi chép cũng rất có ích khi cần hỏi bác sĩ thú y thuỷ sản, vì người khám luôn muốn biết hồ đã diễn biến thế nào trong mấy tuần gần đây chứ không chỉ hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Nước hồ xanh có làm cá koi bị bệnh không?
Nước hơi xanh tự nó không gây bệnh, nhiều người nuôi còn cho rằng cá lên màu tốt trong nước có tảo. Điều đáng lo là oxy giảm mạnh về đêm khi hồ quá xanh, và nước đục che mất các dấu hiệu bệnh. Hãy tăng sục khí và đưa nước về mức nhìn rõ cá.
Thay bao nhiêu nước mỗi lần là an toàn?
Phần đông người nuôi thay từng phần nhỏ đều đặn mỗi tuần, khoảng một phần mười đến một phần năm thể tích hồ, tuỳ mật độ cá. Thay nhiều một lần làm nhiệt độ và các chỉ số đổi đột ngột. Nước máy cần xử lý clo trước khi châm, và nên châm từ từ.
Đèn diệt tảo bật bao lâu mỗi ngày?
Đèn tia cực tím thường được bật liên tục trong mùa nắng khi tảo dễ phát triển, có thể tắt khi nước đã ổn và vào mùa mát. Hiệu quả còn phụ thuộc công suất đèn so với lưu lượng nước. Bóng đèn giảm hiệu quả theo thời gian dù vẫn sáng, nên thay theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Vì sao nước vừa thay xong lại xanh nhanh hơn?
Nước mới thường mang thêm chất dinh dưỡng và ánh sáng xuyên sâu hơn khi nước vừa trong, tảo có điều kiện bùng lên. Nếu bạn thay rất nhiều một lần, vi sinh lọc cũng bị xáo trộn. Thay ít và đều, kèm che nắng và giảm thức ăn, sẽ bền hơn thay nhiều một lần.
Có nên thả bèo kín mặt hồ để chống tảo không?
Bèo che nắng và hút dinh dưỡng nên giúp hạn chế tảo, nhưng phủ kín toàn mặt hồ thì cản trao đổi khí, làm oxy giảm, và bạn không ngắm được cá. Nên để bèo chiếm một phần mặt hồ, vớt bớt khi lan rộng, và không thả loài bèo lạ ra mương, ao ngoài tự nhiên.
Nước hồ trong vắt có phải là nước tốt không?
Không hẳn. Amoniac và nitrit hoà tan hoàn toàn trong nước, không có màu, nên nước trong vắt vẫn có thể độc với cá. Ngược lại, nước hơi xanh nhẹ có thể có chỉ số tốt. Độ trong là một dấu hiệu, còn đo nước bằng bộ thử mới cho biết chất lượng thật.