Hệ lọc hồ koi làm hai việc khác nhau: lọc thô giữ lại cặn và phân cá, lọc sinh học nuôi vi khuẩn biến amoniac độc thành chất ít độc hơn. Hai việc này cần ngăn riêng và cách vệ sinh riêng. Gộp chung vào một thùng là lý do phổ biến khiến nước hồ lúc trong lúc đục và cá hay bệnh vặt.
Bài này giải thích thứ tự các ngăn lọc, vì sao nước phải đi qua theo đúng thứ tự đó, cách ước lượng máy bơm đủ mạnh, và lịch vệ sinh để không vô tình xoá sạch lớp vi sinh đã mất nhiều tuần mới hình thành. Không bàn nhãn hiệu thiết bị; nguyên lý dùng được cho cả lọc tự xây bằng gạch lẫn lọc thùng mua sẵn.
Cá koi thải gì và vì sao hồ cần lọc mạnh
Koi ăn nhiều và tiêu hoá nhanh, nên lượng phân và chất thải qua mang lớn hơn hẳn các loài cá cảnh nhỏ. Chất thải này đi theo hai đường. Phần rắn là phân, thức ăn thừa, lá mục, chìm xuống đáy hoặc lơ lửng làm nước đục. Phần hoà tan, quan trọng nhất là amoniac, cá thải qua mang và cũng sinh ra khi phần rắn phân huỷ. Amoniac rất độc với cá ngay cả ở nồng độ thấp, nhất là khi nước ấm và pH cao.
Trong hồ có lọc tốt, nhóm vi khuẩn có lợi bám trên bề mặt vật liệu lọc chuyển amoniac thành nitrit, rồi một nhóm khác chuyển nitrit thành nitrat, chất ít độc hơn nhiều và được kiểm soát bằng thay nước định kỳ cùng cây thuỷ sinh. Đây là chu trình ni-tơ quen thuộc với người nuôi cá; điểm khác của hồ koi chỉ là quy mô lớn hơn, nên lọc cũng phải lớn hơn.
Nếu phần rắn không được giữ lại sớm, nó chui vào ngăn lọc sinh học, phủ lên vật liệu lọc thành lớp bùn, chiếm chỗ của vi khuẩn có lợi và tiếp tục phân huỷ thành amoniac ngay trong lọc. Vì vậy nguyên tắc số một: lấy cặn ra trước, nuôi vi sinh sau.
Các ngăn của một hệ lọc hồ koi điển hình
Không phải hồ nào cũng cần đủ các ngăn dưới đây, nhưng thứ tự thì gần như luôn giữ nguyên. Nước từ xả đáy và thu mặt vào ngăn đầu, chảy lần lượt, rồi bơm đẩy về hồ.
| Ngăn | Vật liệu thường dùng | Nhiệm vụ | Vệ sinh |
|---|---|---|---|
| Lắng | Ngăn trống hoặc có vách chắn tạo xoáy | Cho cặn nặng lắng xuống trước khi vào lọc | Xả cặn đáy ngăn thường xuyên, có thể vài ngày một lần |
| Lọc thô | Chổi lọc, tấm bùi nhùi, lưới lọc, bông thô | Giữ phân, lá, cặn lơ lửng | Giũ hoặc rửa thường xuyên, tuỳ lượng cá |
| Lọc sinh học | Vật liệu nhiều lỗ rỗng, hạt nhựa chuyển động, sứ lọc, nham thạch | Nơi vi khuẩn có lợi bám và xử lý amoniac, nitrit | Rửa nhẹ, ít khi, bằng nước hồ |
| Lọc tinh (tuỳ chọn) | Bông mịn, tấm lọc mịn | Đánh bóng nước, giữ hạt rất nhỏ | Thay hoặc giặt khi bẩn, dễ nghẹt |
| Ngăn bơm | Đặt máy bơm | Đẩy nước sạch về hồ, có thể đặt thêm đèn diệt tảo | Kiểm tra rác quanh rọ hút của bơm |
Khi đọc mô tả của các bộ lọc mua sẵn, bạn sẽ gặp thêm tên gọi như lọc tràn, lọc thùng áp lực, lọc trống tự động, lọc xoáy. Dù tên gì, hãy hỏi một câu: phần cặn được giữ lại ở đâu và xả ra ngoài bằng cách nào. Bộ lọc không trả lời được câu đó thì cặn sẽ nằm lại trong hệ thống.
Tính lưu lượng bơm: con số tham khảo và cách tự kiểm
Khái niệm vòng tuần hoàn. Người nuôi koi thường nói lượng nước qua lọc tính theo số lần cả hồ đi qua lọc mỗi giờ. Mốc hay được nhắc cho hồ koi là toàn bộ thể tích hồ đi qua lọc khoảng một lần trong một đến hai giờ. Hồ đông cá, cho ăn nhiều thì nghiêng về phía nhanh hơn.
Đừng tin con số ghi trên hộp bơm. Lưu lượng in trên bao bì là khi bơm không phải đẩy nước lên cao. Thực tế bơm phải đẩy qua ống, qua van, qua co nối và lên một độ cao nhất định, nên lưu lượng thật thấp hơn đáng kể. Khi chọn, hãy xem bảng lưu lượng theo độ cao đẩy của nhà sản xuất.
Ví dụ giả định. Hồ khoảng 8 khối, muốn cả hồ qua lọc mỗi một tiếng rưỡi thì cần khoảng 5 khối mỗi giờ ở điểm làm việc thực. Nếu bơm phải đẩy lên gần một mét và qua vài co nối, nên chọn loại có lưu lượng danh định cao hơn mức này một khoảng an toàn.
Cách đo thực tế. Hứng nước ở đầu hồi về bằng một thùng biết dung tích, bấm giờ xem bao lâu thì đầy. Phép đo đơn giản này cho bạn biết lưu lượng thật, giúp phát hiện bơm yếu dần do bẩn hoặc ống nghẹt.
Điện năng. Bơm hồ koi chạy suốt ngày đêm, nên công suất điện là chi phí kéo dài nhiều năm. Một bơm vừa đủ, đường ống to và ít co nối thường tốn ít điện hơn một bơm thật mạnh đẩy qua ống nhỏ.
Bơm đẩy vào lọc hay để nước tự chảy vào lọc
Có hai cách bố trí cơ bản, và chúng khác nhau ở chỗ cặn bẩn đi qua máy bơm hay không. Cách thứ nhất: máy bơm đặt trong hồ, hút nước đáy rồi đẩy lên bộ lọc đặt cao hơn, nước sau lọc tự chảy về hồ. Cách này dễ lắp cho hồ đã xây xong, nhưng phân cá bị cánh bơm đánh nát thành hạt mịn trước khi vào lọc, khó giữ lại hơn, và rọ hút của bơm hay bị lá làm nghẹt.
Cách thứ hai: ngăn lọc đặt ngang mặt nước hồ, nước từ xả đáy và thu mặt tự chảy sang theo nguyên lý bình thông nhau, đi qua các ngăn, rồi máy bơm đặt ở ngăn cuối đẩy nước sạch về hồ. Cặn đi vào lọc còn nguyên cục nên lắng và bị giữ lại dễ hơn, bơm chỉ phải bơm nước đã sạch nên ít hỏng. Đổi lại, cách này phải được tính từ lúc xây hồ vì cần ống xả đáy đi ngầm và ngăn lọc đặt đúng cao độ.
Với hồ chưa xây, phần đông người nuôi lâu năm chọn cách thứ hai. Với hồ đã có sẵn và không muốn đục phá, cách thứ nhất kèm một ngăn lắng rộng là giải pháp thực tế. Dù chọn cách nào, hãy đặt lọc ở chỗ bạn với tay tới được, vì một hệ lọc khó mở ra vệ sinh sẽ bị bỏ bê.
Vi sinh lọc: hình thành thế nào và chết vì đâu
Vi khuẩn có lợi không cần mua mới có. Chúng xuất hiện tự nhiên khi có nguồn amoniac, oxy và bề mặt để bám. Chế phẩm vi sinh bán sẵn có thể giúp rút ngắn giai đoạn đầu, nhưng không thay được thời gian và không cứu được một hệ lọc thiết kế sai. Với hồ mới, quá trình này thường mất vài tuần; trong thời gian đó cần thả ít cá, cho ăn ít, đo amoniac và nitrit đều đặn.
Vi sinh trong lọc cần nước chảy qua liên tục để có oxy. Khi bơm ngừng, chỉ sau vài giờ ngăn lọc sinh học bắt đầu thiếu oxy, vi khuẩn có lợi yếu đi, và nhóm vi khuẩn sống không cần oxy phát triển, sinh ra các chất có hại. Đó là lý do khi mất điện lâu rồi có điện lại, bạn nên xả bỏ phần nước đọng trong lọc thay vì cho bơm đẩy thẳng về hồ.
Những thứ khác giết vi sinh: nước máy có clo dùng để rửa vật liệu lọc, một số loại thuốc hay hoá chất đổ vào hồ, và thói quen vệ sinh lọc quá sạch. Vật liệu lọc sinh học trông nâu, hơi nhớt là bình thường, đó chính là lớp vi sinh đang làm việc.
Lịch vệ sinh lọc không làm sập hệ vi sinh
Lịch dưới đây là khung tham khảo cho hồ gia đình mật độ vừa phải. Hồ đông cá hoặc mùa nóng cá ăn nhiều thì làm dày hơn.
- Hằng ngày hoặc cách ngày: vớt lá, kiểm tra rọ thu mặt, nhìn dòng nước hồi về có yếu đi không.
- Vài ngày một lần: mở van xả cặn ở ngăn lắng và đáy ngăn lọc thô cho cặn chảy ra cống.
- Hằng tuần: giũ chổi lọc hoặc bùi nhùi trong một thùng nước lấy từ hồ, không dùng nước máy. Phần nước bẩn sau khi giũ đổ bỏ, đồng thời châm nước mới đã xử lý clo vào hồ.
- Vài tuần đến vài tháng: rửa nhẹ một phần vật liệu lọc sinh học bằng nước hồ, chỉ khi thấy nước chảy qua kém. Không rửa toàn bộ cùng lúc.
- Định kỳ: tháo kiểm tra máy bơm, cánh quạt, ống dẫn; thay bóng đèn diệt tảo theo hướng dẫn nhà sản xuất nếu có lắp.
Nguyên tắc dễ nhớ: lọc thô rửa thường xuyên và rửa kỹ, lọc sinh học rửa hiếm và rửa nhẹ. Đảo ngược hai việc này là cách nhanh nhất làm nước đục kéo dài.
Dấu hiệu hệ lọc đang không theo kịp hồ
Nếu bạn thấy vài dấu hiệu dưới đây cùng lúc, nhiều khả năng lọc không còn đủ cho lượng cá và thức ăn hiện tại:
- Nước đục lại chỉ một hai ngày sau khi vệ sinh lọc.
- Bọt trắng dai trên mặt nước không tan, nhất là sau bữa ăn.
- Bộ thử cho thấy amoniac hoặc nitrit lớn hơn không, dù hồ đã nuôi lâu.
- Cá hay tập trung ở chỗ nước hồi về, đớp mặt nước vào buổi sáng sớm.
- Đáy hồ có lớp cặn đen dày dù xả đáy vẫn mở.
- Lọc thô bẩn kín chỉ sau một hai ngày.
Khi gặp tình trạng này, việc đầu tiên là giảm lượng thức ăn và tăng thay nước, chứ không phải mua thêm thuốc. Sau đó xem xét bớt cá, mở rộng ngăn lọc, hoặc tăng lưu lượng. Nếu cá đã có dấu hiệu lờ đờ, xuất huyết hay nằm đáy, cần hỏi bác sĩ thú y thuỷ sản thay vì tự xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ dùng một máy bơm chìm có lọc đi kèm có đủ cho hồ koi không?
Với hồ rất nhỏ và ít cá, loại bơm kèm hộp lọc có thể tạm đủ. Với hồ koi đúng nghĩa thì thường không đủ, vì hộp lọc nhỏ, nghẹt nhanh, và không có chỗ để vi sinh phát triển ổn định. Hầu hết hồ koi gia đình cần lọc ngoài có ngăn lắng, ngăn lọc thô và ngăn sinh học riêng.
Có cần đèn diệt tảo trong hệ lọc không?
Đèn tia cực tím giúp diệt tảo lơ lửng làm nước xanh và giảm một phần vi khuẩn trôi nổi, nên được nhiều người lắp ở cuối hệ lọc. Nó không thay được lọc sinh học và không xử lý được amoniac. Bóng đèn yếu dần theo thời gian nên phải thay định kỳ theo hướng dẫn.
Có nên tắt bơm lọc vào ban đêm để tiết kiệm điện không?
Không nên. Ban đêm cây và tảo trong hồ không quang hợp nên oxy giảm, cá và vi sinh vẫn cần oxy. Tắt bơm vài giờ đã đủ làm ngăn lọc sinh học thiếu oxy. Muốn tiết kiệm điện, hãy chọn bơm vừa công suất và đường ống to, ít co nối.
Vật liệu lọc sinh học có cần thay mới định kỳ không?
Phần lớn vật liệu sinh học như sứ, nham thạch hay hạt nhựa dùng được rất lâu, chỉ cần rửa nhẹ khi nghẹt. Thay mới toàn bộ cùng lúc sẽ làm mất vi sinh. Nếu buộc phải thay, chỉ thay từng phần, cách nhau vài tuần, để lớp vi sinh cũ kịp lan sang vật liệu mới.
Có thể dùng nước giếng khoan để rửa lọc và châm hồ không?
Có thể, nhưng nước giếng mỗi nơi một khác, có nơi nhiều sắt, có nơi pH thấp hoặc có khí hoà tan. Trước khi dùng thường xuyên nên đo các chỉ số cơ bản, để nước lắng và sục khí trước khi châm. Rửa vật liệu sinh học thì tốt nhất vẫn dùng chính nước hồ.
Lọc tự xây bằng gạch có tốt hơn lọc mua sẵn không?
Không có câu trả lời chung. Lọc tự xây cho phép làm ngăn lớn, thiết kế theo đúng hồ và rẻ hơn khi hồ to. Lọc mua sẵn gọn, lắp nhanh, nhưng thường nhỏ so với hồ lớn. Điều quan trọng là có đủ ngăn tách cặn, đủ thể tích vật liệu sinh học, và dễ xả cặn ra ngoài.