Muốn dạy vẹt nói, bạn cần ba thứ: một con vẹt đã quen tay và không còn sợ người, những buổi tập ngắn 5–10 phút lặp lại nhiều lần trong ngày, và một từ luôn đi kèm đúng một tình huống. Vẹt không học từ như trẻ học chữ; nó bắt chước âm thanh nó nghe nhiều, nghe rõ và gắn với điều nó thích. Con vẹt nghe "chào buổi sáng" mỗi lần được mở khăn phủ lồng sẽ học nhanh hơn con nghe đoạn ghi âm phát suốt ngày.
Cũng cần nói thẳng ngay từ đầu: không phải con vẹt nào cũng nói. Có loài giỏi bắt chước, có loài chỉ huýt sáo, có con cả đời chỉ nói vài tiếng. Bài này đi qua chuyện chọn kỳ vọng đúng với loài, lịch tập theo tuần, cách chọn từ đầu tiên, và những mẹo truyền miệng gây hại mà bạn nên bỏ hẳn.
Vẹt nói được nhờ đâu và loài nào hay bắt chước
Vẹt không có dây thanh như người. Âm thanh được tạo ra ở minh quản, một cơ quan nằm chỗ khí quản chia đôi, rồi được nắn lại bằng lưỡi dày và cử động của cổ họng. Nhờ vậy vẹt tạo được nhiều kiểu âm, kể cả những âm gần giống tiếng người. Trong tự nhiên, khả năng bắt chước giúp chim hoà vào tiếng gọi chung của đàn. Khi sống với người, gia đình trở thành "đàn" của nó, nên nó bắt chước tiếng của gia đình: tiếng gọi tên, tiếng chuông cửa, tiếng huýt sáo, có khi cả tiếng ho của ông bà.
Khả năng này khác nhau rất nhiều giữa các loài và giữa từng cá thể. Vẹt yến phụng con trống, dù giọng nhỏ và hơi rè, nhiều con học được khá nhiều từ nếu được tập từ sớm. Vẹt cockatiel thường giỏi huýt sáo theo giai điệu hơn là nói, con trống hay bắt chước hơn con mái. Vẹt mã lai phần lớn chỉ líu lo, ít con nói rõ. Những loài vẹt cỡ lớn nổi tiếng nói giỏi thường thuộc diện quản lý chặt về nguồn gốc, đó là chuyện bạn nên tìm hiểu kỹ ở bài về giấy tờ trước khi nghĩ tới.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải là "làm sao để vẹt nói", mà là "con vẹt của mình có khả năng bắt chước tới đâu và làm sao để nó có cơ hội học". Đặt kỳ vọng sai là nguồn gốc của phần lớn sự thất vọng, và cả những cách làm vội vàng có hại cho chim.
Điều kiện cần có trước buổi tập đầu tiên
Chim đã quen người. Một con vẹt còn bay loạn khi bạn đến gần lồng thì chưa học được gì. Giai đoạn làm quen thường mất vài tuần với chim non, lâu hơn với chim đã lớn. Dấu hiệu sẵn sàng: chim ăn bình thường khi bạn ngồi cạnh, chịu ăn hạt từ tay bạn, rỉa lông thư giãn trước mặt bạn.
Sức khoẻ ổn định. Chim xù lông, ngủ nhiều ban ngày, bỏ ăn hay phân thay đổi thì việc cần làm là đưa đến bác sĩ thú y nhận chim cảnh, không phải tập nói. Tập trong lúc chim mệt chỉ làm nó căng thẳng thêm.
Một chỗ yên tĩnh. Tivi, máy giặt, tiếng xe ngoài đường lấn át giọng bạn. Chọn lúc trong nhà ít tiếng ồn, tắt bớt âm thanh nền, ngồi ngang tầm mắt chim. Vẹt học tốt nhất khi nó nhìn được miệng và nét mặt của người nói.
Đủ ngủ. Vẹt cỡ nhỏ và vừa cần khoảng 10–12 tiếng tối và yên mỗi đêm. Chim thiếu ngủ cáu kỉnh, ít tập trung và dễ sinh tật xấu. Phủ khăn lồng hoặc đặt lồng ở phòng tối là cách đơn giản để giữ giấc cho chim.
Người tập kiên nhẫn. Có con nói sau vài tuần, có con sau nhiều tháng mới bật ra tiếng đầu tiên. Ai trong nhà dễ nản, hay cáu thì không nên giữ vai người dạy chính.
Lịch tập theo tuần cho người mới
Lịch dưới đây là khung tham khảo cho một con vẹt đã quen tay. Bạn có thể kéo dài từng chặng nếu chim chưa sẵn sàng; điều quan trọng là đều đặn chứ không phải nhanh.
- Tuần 1–2: tạo thói quen nghe. Mỗi ngày 3–4 lần, mỗi lần 5 phút, ngồi cạnh lồng và nói chậm, rõ một từ duy nhất, thường là tên chim. Nói với giọng vui, cao hơn giọng thường một chút. Không chờ chim đáp lại.
- Tuần 3–4: gắn từ với tình huống. Thêm một câu chào gắn chặt với một việc lặp lại: "chào buổi sáng" khi mở khăn phủ lồng, "ăn nào" khi thay hạt. Lặp đúng câu đó, đúng lúc đó, mọi người trong nhà nói giống nhau.
- Tuần 5–8: khen khi chim thử. Khi chim phát ra âm gần giống, dù chỉ là một nhịp lí nhí, khen ngay bằng giọng vui và một phần thưởng nhỏ như một hạt kê hay miếng rau nó thích. Phần thưởng phải đến trong vòng một hai giây để chim hiểu.
- Sau hai tháng: thêm từ mới từ từ. Chỉ thêm từ thứ hai khi từ thứ nhất đã bật ra khá đều. Giữ các từ cũ bằng cách tiếp tục dùng chúng hằng ngày trong đúng tình huống.
- Duy trì lâu dài. Sau khi chim đã nói được vài từ, buổi tập hoá thành trò chuyện thường ngày. Chim vẫn học tiếp từ những gì nó nghe trong nhà, nên cũng cần để ý lời nói của cả gia đình.
Chọn từ nào để dạy trước
Từ đầu tiên nên ngắn, có âm rõ và gắn với điều chim thích. Bảng dưới so sánh vài kiểu từ thường được chọn.
| Kiểu từ | Ví dụ | Vì sao dễ hay khó |
|---|---|---|
| Tên chim | Tên hai âm tiết như "Bi Bo", "Cốm" | Chim nghe nhiều nhất trong ngày, gắn với lúc được chú ý |
| Câu chào gắn việc | "Chào buổi sáng", "ngủ ngoan" | Lặp đúng thời điểm mỗi ngày, chim đoán trước được |
| Tiếng huýt ngắn | Ba nốt huýt sáo lên giọng | Cockatiel và nhiều loài nhỏ học rất nhanh, nhưng dễ thành tiếng gọi la to |
| Từ có âm gió, âm mũi | Những từ nhiều phụ âm cuối dính nhau | Khó với chim nhỏ, nghe ra thường méo |
| Câu dài | Một câu hơn năm tiếng | Chim thường chỉ giữ được đoạn đầu hoặc đoạn cuối |
Một lưu ý thực tế: vẹt học cả những thứ bạn không định dạy. Tiếng chuông điện thoại, tiếng còi xe, câu mắng con của ai đó trong nhà đều có thể được nhại lại trước mặt khách. Muốn chim nói lời dễ nghe thì cả nhà phải nói lời dễ nghe gần lồng.
Vì sao vẹt mãi không chịu nói
Lý do hay gặp nhất là chim không có khả năng nói nhiều như kỳ vọng của chủ, như đã nói ở phần đầu. Lý do thứ hai là chim nghe quá nhiều tiếng trộn lẫn: tivi, nhạc, tiếng trẻ con đùa, nên không có âm nào nổi bật để bắt chước. Lý do thứ ba là chim đang sống chung với một con khác cùng loài và chỉ trò chuyện với bạn của nó. Nuôi cặp giúp chim đỡ buồn, nhưng thường làm chim ít quan tâm tới tiếng người hơn. Đây là đánh đổi bạn nên biết trước, chứ không có lựa chọn nào sai.
Có những lý do khác thuộc về sức khoẻ và môi trường. Chim mới về nhà thường im lặng một thời gian vì còn dè chừng; chim đang thay lông có thể bớt hót; chim già hoặc đang bệnh cũng ít phát âm. Nếu một con vẹt vốn hay líu lo bỗng im hẳn, kèm theo xù lông, ít ăn hoặc ngủ gục ban ngày, đó là dấu hiệu cần đưa đi khám, không phải chuyện tập luyện.
Cuối cùng là phía người dạy: tập không đều, mỗi người trong nhà nói một kiểu, hay cáu khi chim không đáp. Vẹt rất nhạy với giọng và nét mặt. Một buổi tập kết thúc trong bực bội khiến lần sau chim muốn tránh xa, vì vậy hãy dừng khi bạn bắt đầu mất kiên nhẫn, và luôn kết thúc buổi tập bằng một điều chim thích.
Những mẹo truyền miệng nên bỏ hẳn
Quanh chuyện dạy chim nói có không ít mẹo truyền miệng, một số chỉ vô ích, một số gây đau đớn hoặc nguy hiểm cho chim. Danh sách dưới đây là những điều bạn nên từ chối dù ai khuyên.
- Cắt hoặc "lột" lưỡi để chim nói rõ. Đây là hành vi gây thương tích, có thể làm chim chảy máu, nhiễm trùng, ăn uống khó khăn. Khả năng bắt chước đến từ minh quản và não chứ không từ việc can thiệp vào lưỡi. Nếu người bán chim nói đã "xử lý lưỡi", đó là một lý do để không mua.
- Bỏ đói cho chim "chịu học". Chim đói căng thẳng và yếu đi, không học tốt hơn. Phần thưởng chỉ nên là một chút món chim thích trên nền khẩu phần đầy đủ.
- Phát ghi âm cả ngày. Một đoạn ghi âm có thể giúp lúc bạn vắng nhà, nhưng không thay được giọng người thật đi kèm tình huống và lời khen. Phát liên tục còn biến âm thanh thành tiếng ồn nền mà chim lờ đi.
- Phủ kín lồng ban ngày để chim "tập trung". Làm vậy làm rối nhịp ngày đêm của chim và gây căng thẳng.
- Mắng hoặc gõ lồng khi chim kêu sai. Chim không hiểu lý do bị phạt, chỉ học được rằng bạn đáng sợ. Hành vi nào không muốn thì lờ đi, hành vi nào muốn thì khen.
Khi chim đã nói được: giữ cho đẹp và đúng mực
Nhiều chủ nuôi hào hứng khi chim bật ra những từ đầu tiên rồi dạy liên tục, có khi bằng cả những câu đùa thô. Vẹt sống nhiều năm, có khi đổi chủ, đến những gia đình có trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi; một con chim quen nói lời khó nghe sẽ khó tìm chỗ ở mới. Chọn từ đẹp ngay từ đầu cũng là nghĩ cho tương lai của chính con chim.
Chim nói được rồi vẫn cần nhiều hơn là lời nói. Đồ chơi để gặm, thời gian ra khỏi lồng trong phòng an toàn, khẩu phần đa dạng và giấc ngủ đủ quyết định chim có vui hay không. Một con vẹt nói giỏi mà buồn chán vẫn có thể sinh tật nhổ lông hay la hét.
Đừng biến khả năng nói của chim thành trò biểu diễn cho đông người, nhất là ở những nơi ồn ào hay khi chim đang mệt. Nếu bạn quay video chim nói để chia sẻ, giữ buổi quay ngắn và để chim tự nhiên. Một con vẹt thoải mái với gia đình thường nói nhiều nhất vào những lúc bình thường nhất: khi nghe tiếng mở cửa, khi thấy bạn cầm đĩa rau, khi được chào lúc sáng sớm.
Câu hỏi thường gặp
Vẹt bao nhiêu tuổi thì bắt đầu dạy nói được?
Chim non vừa tự ăn được và đã quen người thường học dễ nhất, nhưng chim lớn tuổi vẫn học được nếu tin tưởng chủ. Điều quyết định là chim đã hết sợ, ăn uống bình thường và có buổi tập đều đặn mỗi ngày, hơn là con số tuổi chính xác.
Vẹt trống hay vẹt mái nói giỏi hơn?
Ở vẹt yến phụng và cockatiel, con trống thường bắt chước nhiều hơn con mái, nhất là huýt sáo theo giai điệu. Tuy vậy vẫn có con mái nói được và con trống không nói. Không nên chọn chim chỉ vì giới tính khi mục đích chính là có một người bạn khoẻ, hợp nhà.
Nuôi hai con vẹt thì có dạy nói được không?
Vẫn dạy được nhưng thường chậm hơn, vì hai con chủ yếu trò chuyện với nhau. Nếu muốn có bạn đồng loại cho chim, nhiều người tập cho con đầu quen tay và học vài từ trước rồi mới đón con thứ hai, và vẫn dành thời gian riêng cho từng con.
Có nên dùng ghi âm để dạy vẹt khi đi làm cả ngày?
Một đoạn ghi âm ngắn phát vài lần trong ngày có thể giúp chim nghe quen âm, nhưng không thay được người thật. Chim học nhanh nhất khi từ đi kèm tình huống và lời khen. Đừng phát liên tục vì chim sẽ coi đó là tiếng ồn nền.
Vẹt đang nói bỗng im hẳn là bị sao?
Có thể chim đang thay lông, mới chuyển chỗ ở, căng thẳng vì thay đổi trong nhà hoặc đang bệnh. Nếu im lặng đi kèm xù lông, ngủ ban ngày, bỏ ăn hay phân lạ, bạn nên đưa chim đến bác sĩ thú y nhận chim cảnh sớm, không nên tự đoán.
Vẹt có hiểu những gì nó nói không?
Phần lớn vẹt nuôi trong nhà học cách gắn âm thanh với tình huống, ví dụ nói "chào" khi nghe tiếng mở cửa. Đó là một dạng hiểu theo ngữ cảnh, khác với việc hiểu nghĩa từ như người. Gắn từ đúng lúc là cách giúp chim dùng tiếng nói một cách tự nhiên hơn.