Một trận mưa lớn có thể đổ vào hồ koi lượng nước bằng một lần thay nước lớn, nhưng là nước chưa kiểm soát: lạnh hơn, có tính axit nhẹ, nghèo khoáng và đôi khi lẫn đất bẩn. Mùa bão thêm hai rủi ro nữa: nước tràn bờ cuốn cá ra ngoài, và mất điện làm máy bơm, sục khí ngừng chạy.
Bài này dành cho người nuôi koi ngoài trời ở những vùng mưa nhiều và bão như miền Trung, đồng bằng sông Cửu Long, và các đợt mưa lớn mùa hè ở phía Bắc. Nội dung đi theo ba giai đoạn: chuẩn bị trước mùa mưa, việc làm trong lúc mưa bão, và kiểm tra sau mỗi trận.
Mưa lớn thay đổi nước hồ thế nào
Nước mưa gần như không chứa khoáng hoà tan và thường hơi axit. Khi lượng mưa lớn đổ vào hồ, nó hoà loãng độ kiềm của nước, tức là khả năng giữ pH ổn định. Hồ vốn có độ kiềm thấp sẽ bị pH sụt nhanh sau vài trận mưa liên tiếp, và pH thay đổi đột ngột làm cá căng thẳng, vi sinh trong lọc cũng hoạt động kém đi.
Nhiệt độ là thay đổi thứ hai. Sau những ngày nắng, một cơn mưa lớn có thể làm lớp nước mặt hồ mát đi nhanh. Hồ nông và hồ nhỏ chịu ảnh hưởng mạnh nhất. Cá thích nghi tốt với thay đổi chậm, nhưng nhiều lần dao động lớn trong vài ngày có thể làm sức đề kháng giảm.
Thay đổi thứ ba đến từ thứ mưa cuốn theo: đất bùn từ sân vườn, phân bón, thuốc trừ sâu, lá cây, và nước chảy từ mái nhà. Đây là phần dễ kiểm soát nhất nếu thiết kế mép hồ và đường thoát nước đúng, và là phần nguy hiểm nhất nếu bỏ qua, vì một số hoá chất trong vườn rất độc với cá ngay ở lượng nhỏ.
Một điểm hay bị bỏ qua là mưa còn làm đầy hồ rất nhanh. Hồ sáng nay còn cách mép vài phân, sau một trận mưa chiều đã tràn. Khi nước tràn qua mép, cá theo dòng ra ngoài, và nước bẩn ngoài sân cũng có thể chảy ngược vào. Vì vậy với hồ ngoài trời, ống tràn và mép hồ cũng quan trọng như hệ lọc.
Chuẩn bị hồ trước mùa mưa bão
Những việc dưới đây nên làm xong trước khi mùa mưa bắt đầu ở địa phương bạn:
- Kiểm tra ống tràn: thông thoáng, có lưới chắn cá, đủ lớn để thoát nước kịp khi mưa to.
- Kiểm tra mép hồ cao hơn mặt sân, sân dốc ra xa hồ, nước mưa từ mái và máng xối không đổ vào hồ.
- Chuẩn bị lưới che chắc, có thể buộc cố định vào khung hoặc chặn mép bằng vật nặng, để giữ cá khi nước dâng và chắn cành lá khi gió lớn.
- Chuẩn bị nguồn sục khí dự phòng chạy pin hoặc ắc quy, thử chạy trước để chắc nó hoạt động.
- Kiểm tra toàn bộ ổ cắm, dây điện, cầu dao ngoài trời: có nắp che mưa, có thiết bị chống dòng rò, không có dây nằm trong vũng nước.
- Tỉa cành cây lớn chìa ra trên hồ để giảm nguy cơ cành gãy rơi xuống khi bão.
- Đo và ghi độ kiềm, pH của hồ lúc bình thường để có mốc so sánh sau mưa.
Nếu hồ của bạn có độ kiềm thấp, nên hỏi người có chuyên môn về cách giữ độ kiềm ổn định trước mùa mưa, thay vì đợi pH sụt rồi mới xử lý gấp.
Trong lúc mưa lớn và bão
Khi mưa to kéo dài hoặc có cảnh báo bão, những việc dưới đây giúp hồ và cá an toàn hơn. Luôn ưu tiên an toàn của người: không ra hồ khi có sấm sét, gió giật mạnh hoặc nước ngập sân có điện.
- Ngừng hoặc giảm mạnh việc cho ăn cho đến khi mưa ngớt và nước ổn định.
- Kéo lưới che, buộc chặt, nhất là với hồ thấp có nguy cơ tràn.
- Theo dõi mực nước; nếu ống tràn không kịp thoát, mở van xả bớt nước để mực nước không vượt mép hồ.
- Giữ máy sục khí chạy; mưa làm mặt nước xáo trộn nhưng không thay được sục khí khi trời oi trước cơn mưa.
- Nếu nước ngập sân lan tới khu vực có điện, ngắt cầu dao toàn bộ mạch ra hồ trước khi đến gần, và chỉ bật lại khi đã khô ráo, an toàn.
- Không cố ra vớt cá hay sửa thiết bị giữa lúc bão.
Nếu cá bị cuốn ra ngoài theo nước tràn, hãy tìm và bắt lại khi trời an toàn. Cá koi thoát ra kênh mương, ao hồ tự nhiên có thể mang bệnh và cạnh tranh với cá bản địa; việc giữ cá trong hồ là trách nhiệm của người nuôi.
Khi mất điện: bảo vệ cá và hệ vi sinh lọc
Ưu tiên oxy. Mất điện vài giờ, cá trong hồ ít cá và đêm mát thường không sao. Mất điện kéo dài vào đêm nóng, hồ đông cá, cá có thể thiếu oxy. Máy sục khí chạy pin hay ắc quy, bộ lưu điện cho máy sục nhỏ là cách phổ biến cho hồ gia đình.
Khi không có thiết bị dự phòng. Có thể tạo xáo trộn mặt nước bằng tay: múc nước đổ lại từ trên cao, khuấy nhẹ mặt nước. Cách này chỉ tạm thời nhưng giúp được những giờ quan trọng nhất là lúc rạng sáng.
Ngừng cho ăn. Không cho ăn trong suốt thời gian mất điện và một thời gian sau khi có điện lại, để giảm nhu cầu oxy và chất thải.
Lọc ngừng chạy là vi sinh đang ngạt. Vi khuẩn có lợi trong lọc cần nước chảy qua để có oxy. Sau nhiều giờ nằm im, nước đọng trong lọc có thể trở nên độc. Khi có điện lại, nếu lọc đã ngừng lâu, nên xả bỏ phần nước đọng trong các ngăn lọc ra cống trước, rồi mới cho bơm đẩy nước về hồ.
Theo dõi sau đó. Vài ngày sau khi mất điện lâu, đo amoniac và nitrit thường xuyên hơn, vì vi sinh lọc có thể đã suy giảm và cần thời gian phục hồi. Cho ăn ít trong giai đoạn này.
Kiểm tra hồ sau mỗi trận mưa lớn
Sau khi mưa tạnh và trời an toàn, dành khoảng nửa giờ đi một vòng kiểm tra theo bảng dưới.
| Việc kiểm | Dấu hiệu cần xử lý | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Đếm cá | Thiếu cá, cá kẹt ở ống tràn, lưới | Tìm quanh sân, kiểm tra ống tràn, lưới |
| Màu nước | Nâu đục, có váng lạ, có mùi | Xả cặn, thay một phần nước sạch đã xử lý |
| pH và độ kiềm | Thấp hơn rõ so với mốc bình thường | Hỏi người có chuyên môn cách nâng dần, không chỉnh đột ngột |
| Lọc và bơm | Lá, rác dồn vào rọ hút, lọc thô nghẹt | Vớt rác, giũ lọc thô bằng nước hồ |
| Điện | Ổ cắm, dây ẩm ướt, cầu dao nhảy | Để khô, nhờ thợ điện kiểm tra trước khi bật lại |
| Hành vi cá | Nằm đáy, cọ mình, đớp mặt nước | Đo amoniac, nitrit; theo dõi; hỏi thú y thuỷ sản nếu kéo dài |
Nếu vườn hoặc khu xung quanh vừa phun thuốc, bón phân trước trận mưa, hãy thay nước sớm hơn và theo dõi cá chặt hơn trong vài ngày. Cá chết hàng loạt sau mưa cần được báo cho bác sĩ thú y thuỷ sản kèm thông tin về những gì có thể đã chảy vào hồ.
Hết mùa mưa: đưa hồ trở lại nhịp bình thường
Sau vài tháng mưa nhiều, hồ thường tích lại những thứ không thấy được bằng mắt: độ kiềm đã thấp dần qua từng trận mưa, lớp bùn mịn lắng ở góc hồ, vật liệu lọc bị nghẹt một phần, lưới che rách vài chỗ. Cuối mùa mưa là lúc tốt để làm một đợt kiểm tra tổng thể, trước khi bước sang mùa nắng hoặc mùa lạnh tuỳ địa phương.
Đo lại các chỉ số và so với mốc bạn đã ghi trước mùa mưa. Xả cặn đáy và ngăn lắng kỹ hơn bình thường. Giũ lọc thô, rửa nhẹ một phần vật liệu sinh học nếu nước chảy qua kém, nhớ dùng nước hồ. Thay mới các đoạn lưới rách, siết lại khung che. Kiểm tra lại máy sục khí dự phòng và pin, vì thiết bị ít dùng hay hỏng đúng lúc cần.
Đây cũng là lúc nhìn lại sổ ghi chép xem trận mưa nào làm hồ xáo trộn nhiều nhất và vì sao: nước từ mái tràn vào, ống tràn nhỏ, hay mép hồ thấp. Mỗi lần sửa một điểm yếu, mùa mưa năm sau sẽ nhẹ nhàng hơn.
Lũ ngập: khi nước ngoài sân dâng cao hơn mép hồ
Ở những vùng hay ngập như một số khu ven sông ở Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi hay các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, nước lũ có thể dâng ngập cả sân và hồ. Khi đó lưới che là thứ duy nhất giữ cá lại, và nước lũ mang theo bùn, rác, chất thải đủ loại. Nếu biết trước nhà mình nằm trong vùng dễ ngập, nên cân nhắc nâng mép hồ cao hơn mức ngập thường gặp, hoặc chuẩn bị sẵn bể, thùng lớn có nắp để di chuyển những con cá quý lên chỗ cao khi có cảnh báo lũ.
Sau khi nước rút, hồ thường cần vệ sinh lớn: xả bỏ bùn, thay phần lớn nước một cách từ từ, rửa lọc thô, kiểm tra kỹ hệ thống điện trước khi bật lại. Cá sau lũ dễ bị bệnh do căng thẳng và nước bẩn, nên theo dõi sát trong vài tuần và liên hệ bác sĩ thú y thuỷ sản nếu thấy dấu hiệu bất thường. Trong mọi trường hợp, an toàn của người nhà luôn đặt trước con cá.
Nếu nhà nằm trong vùng ngập thường xuyên, đáng cân nhắc thật lòng xem hồ ngoài trời có phải lựa chọn hợp lý không, hay nên làm hồ nhỏ hơn, cao hơn, hoặc nuôi số cá ít hơn để khi có lũ còn kịp chuyển đi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên che kín hồ mỗi khi trời mưa không?
Không cần với mưa bình thường. Che kín liên tục làm mất ánh sáng và cản trao đổi khí. Nên che khi có mưa lớn kéo dài, khi hồ có nguy cơ tràn, hoặc khi vừa phun thuốc quanh nhà. Lưới thưa để giữ cá và chắn lá là đủ trong phần lớn trường hợp.
Mưa lớn làm pH hồ giảm, có nên tự rắc vôi để nâng không?
Không nên tự rắc vôi với lượng ước chừng. Vôi có thể làm pH tăng vọt, đôi khi còn hại hơn pH thấp, và vôi rơi trúng mình cá có thể làm bỏng da. Nếu độ kiềm và pH giảm rõ, hãy hỏi người có chuyên môn cách nâng từ từ bằng sản phẩm phù hợp, và đo lại sau mỗi lần điều chỉnh.
Mất điện bao lâu thì cá koi bắt đầu nguy hiểm?
Không có con số chung. Hồ thưa cá, nước mát, ít tảo có thể chịu nhiều giờ. Hồ đông cá, đêm oi nóng có thể gặp nguy chỉ sau vài giờ, nhất là gần sáng. Có nguồn sục khí dự phòng và theo dõi cá khi mất điện là cách an toàn nhất.
Sau mất điện có cần xả bỏ nước trong lọc không?
Nếu lọc đã ngừng chạy lâu, nước đọng bên trong có thể thiếu oxy và chứa chất có hại. Nên xả bỏ phần nước đó ra cống trước khi bật bơm đẩy nước về hồ, sau đó theo dõi amoniac, nitrit trong vài ngày tiếp theo.
Có thể dùng nước mưa để châm hồ koi thay cho nước máy không?
Có thể dùng một phần, nhưng nước mưa nghèo khoáng và hơi axit, dùng nhiều sẽ làm giảm độ kiềm. Nước mưa hứng từ mái còn có thể lẫn bụi, chất từ vật liệu mái. Nếu muốn dùng, nên hứng sạch, đo trước và pha với nguồn nước khác.
Cá koi bị cuốn ra ngoài thì có cần báo ai không?
Bạn nên tự tìm và bắt lại khi an toàn. Nếu cá thoát ra kênh rạch, ao hồ công cộng mà không bắt lại được, nên báo cho chính quyền hoặc cơ quan quản lý thuỷ sản địa phương nếu số lượng lớn, đặc biệt khi hồ đang có cá bệnh, để tránh lây lan.