Rùa, kể cả con trông hoàn toàn khoẻ mạnh, thường mang vi khuẩn Salmonella trong ruột và thải ra theo phân, khiến nước bể, mai rùa và mọi thứ trong bể có thể dính vi khuẩn. Người bị nhiễm Salmonella thường tiêu chảy, đau bụng, sốt; phần lớn tự khỏi sau vài ngày, nhưng với trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai và người có hệ miễn dịch yếu, bệnh có thể nặng và cần điều trị.
Điều này không có nghĩa là không được nuôi rùa. Nó có nghĩa là nuôi rùa cần thói quen vệ sinh rõ ràng, giống như cách bạn rửa tay sau khi sơ chế thịt sống. Bài viết đi qua cách vi khuẩn lây, ai cần cẩn thận nhất, và một bộ quy tắc gọn để cả nhà làm theo. Phần lớn điều ở đây cũng đúng với ếch, kỳ giông và các bò sát khác.
Vì sao một con rùa khoẻ vẫn có thể mang vi khuẩn
Salmonella là nhóm vi khuẩn sống tự nhiên trong đường ruột của nhiều loài bò sát và lưỡng cư. Với rùa, vi khuẩn thường không gây bệnh cho chính nó, nên con rùa ăn uống, bơi lội bình thường mà vẫn thải vi khuẩn ra theo phân, lúc nhiều lúc ít. Bạn không thể nhìn mai rùa hay màu nước để biết con rùa có mang vi khuẩn hay không.
Cũng vì lý do đó, việc tắm rùa bằng xà phòng, ngâm nước muối hay "cho uống thuốc tẩy" để làm sạch vi khuẩn không có tác dụng, còn có thể gây hại cho rùa. Kháng sinh cũng không phải giải pháp: dùng kháng sinh cho rùa khoẻ không loại hẳn được vi khuẩn mà còn góp phần tạo vi khuẩn kháng thuốc. Hướng đúng là chấp nhận rằng rùa có thể mang vi khuẩn và chặn đường đi của nó sang người.
Một mốc lịch sử thường được nhắc: từ năm 1975, Hoa Kỳ cấm bán rùa có mai dưới khoảng 10 cm làm thú cưng, sau nhiều ca trẻ em nhiễm Salmonella vì cầm rùa con, cho rùa vào miệng hoặc không rửa tay. Rùa nhỏ dễ cầm, dễ đưa lên mặt, nên trẻ con tiếp xúc với nó gần hơn. Ở Việt Nam, rùa con bán ở cổng trường hay chợ đêm chính là đúng loại rùa mà quy định đó nhắm tới.
Vi khuẩn đi từ bể rùa sang người bằng những đường nào
Hiểu đường lây giúp bạn biết phải chặn ở đâu. Bảng dưới liệt kê những đường hay gặp trong nhà nuôi rùa.
| Đường lây | Tình huống thường gặp | Cách chặn |
|---|---|---|
| Tay | Bế rùa, nhặt đá, cho ăn, chỉnh lọc rồi cầm điện thoại, bốc đồ ăn | Rửa tay bằng xà phòng ngay sau mỗi lần chạm vào rùa, nước bể hay đồ trong bể |
| Bồn rửa và nhà bếp | Rửa bể, rửa lọc, đổ nước bể vào bồn rửa bát | Rửa đồ bể ở nhà tắm hoặc ngoài sân, không dùng chung với đồ bếp |
| Bề mặt trong nhà | Để rùa bò trên bàn ăn, sàn nhà, giường | Không thả rùa đi lại tự do trong nhà, nhất là bếp và chỗ trẻ bò chơi |
| Miệng | Trẻ hôn rùa, cho rùa vào miệng, người lớn ăn uống cạnh bể | Không hôn, không áp rùa lên mặt; không ăn uống khi đang dọn bể |
| Dụng cụ dùng chung | Lấy khăn lau bếp lau bể, dùng xô giặt đồ đựng nước bể | Có bộ dụng cụ riêng cho bể, để riêng chỗ |
Phần lớn ca lây từ thú cưng sang người là do tay, và cũng chính tay là chỗ dễ chặn nhất. Một thói quen đơn giản là rửa tay ngay mỗi khi xong việc ở bể, trước khi chạm vào bất kỳ thứ gì khác, kể cả công tắc đèn hay điện thoại.
Rửa tay đúng cách sau khi chạm vào rùa
Rửa tay nghe hiển nhiên, nhưng rửa qua loa dưới vòi vài giây gần như không có tác dụng với vi khuẩn bám ở kẽ móng. Cách rửa nên dạy cho cả nhà:
- Làm ướt tay bằng nước sạch.
- Xoa xà phòng khắp lòng bàn tay, mu bàn tay, kẽ ngón, đầu ngón và quanh móng tay.
- Chà ít nhất khoảng hai mươi giây — với trẻ con, có thể hát chậm một bài hát ngắn trong lúc chà.
- Xả sạch dưới vòi nước chảy.
- Lau khô bằng khăn sạch dành riêng hoặc khăn giấy.
- Nếu ở ngoài không có nước, dùng dung dịch rửa tay có cồn tạm thời, rồi rửa lại bằng xà phòng khi có thể.
Găng tay cao su dùng riêng khi dọn bể là lựa chọn tốt cho người có vết thương ở tay hoặc người không muốn tiếp xúc trực tiếp với nước bể. Đeo găng xong vẫn phải rửa tay sau khi tháo găng.
Với trẻ lớn hơn năm tuổi được phép cho rùa ăn, người lớn nên đứng cạnh trong những lần đầu và rửa tay cùng trẻ, để việc rửa tay trở thành một phần của việc cho rùa ăn chứ không phải lời nhắc sau đó. Trẻ thường làm theo những gì người lớn làm hơn những gì người lớn dặn. Vòi nước nên ở gần chỗ đặt bể; nếu phải đi qua phòng khách, qua bếp mới tới chỗ rửa tay, tay sẽ kịp chạm vào nhiều thứ trên đường đi.
Ai cần cẩn thận nhất và nhà có những người này thì làm gì
Trẻ dưới năm tuổi. Trẻ nhỏ hay đưa tay lên miệng, hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, và một ca nhiễm Salmonella ở trẻ có thể gây mất nước nhanh. Nhiều cơ quan y tế khuyên gia đình có trẻ dưới năm tuổi không nên nuôi bò sát và lưỡng cư. Nếu nhà đã có rùa, trẻ không được tự chạm vào rùa và nước bể, bể đặt ở chỗ trẻ không với tới.
Người lớn tuổi. Ông bà hay là người cho rùa ăn khi con cháu đi vắng. Cần nhắc rửa tay kỹ, và nếu người lớn tuổi có bệnh mạn tính thì nên để người khác thay nước, dọn bể.
Phụ nữ mang thai. Nhiễm khuẩn khi mang thai cần được quan tâm hơn bình thường. Trong thai kỳ, việc dọn bể nên nhờ người khác làm, hoặc ít nhất đeo găng và rửa tay kỹ.
Người có hệ miễn dịch yếu. Người đang điều trị ung thư, đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, người mắc bệnh làm suy giảm miễn dịch nên hỏi bác sĩ điều trị của mình trước khi nuôi hoặc tiếp xúc với bò sát.
Bộ quy tắc vệ sinh bể rùa cho cả nhà
Dán những quy tắc dưới đây ở gần bể là cách dễ nhất để ai trong nhà cũng làm giống nhau, kể cả người giúp việc hay người được nhờ trông rùa khi bạn đi vắng:
- Rửa tay bằng xà phòng sau mỗi lần chạm rùa, nước bể, thức ăn rùa hay đồ trong bể.
- Không đặt bể trong bếp hay cạnh bàn ăn.
- Không rửa bể, rửa lọc, đổ nước bể ở bồn rửa bát; dùng nhà tắm và cọ rửa chỗ đó sau khi xong.
- Có xô, bàn chải, khăn, ống hút nước riêng cho bể, cất riêng.
- Không để rùa bò tự do trong nhà.
- Không hôn rùa, không áp rùa lên mặt, không ăn uống khi đang dọn bể.
- Trẻ dưới năm tuổi không tự chạm vào rùa; trẻ lớn hơn chạm thì có người lớn giám sát và rửa tay ngay sau đó.
- Thức ăn rùa, đặc biệt đạm tươi đông lạnh, để riêng hộp kín, không lẫn với đồ ăn của người.
Nước bể khi thay có thể đổ vào bồn cầu hoặc chỗ thoát nước của nhà tắm. Không đổ ra ao hồ, kênh rạch — vừa vì vi khuẩn, vừa vì nước bể có thể chứa trứng, ấu trùng hay sinh vật nhỏ không nên thả ra môi trường.
Có dấu hiệu nhiễm khuẩn sau khi tiếp xúc với rùa thì làm gì
Triệu chứng nhiễm Salmonella thường xuất hiện từ vài giờ đến vài ngày sau khi tiếp xúc: tiêu chảy, đau quặn bụng, sốt, buồn nôn. Phần lớn người lớn khoẻ mạnh tự khỏi, nhưng điều cần để ý nhất là mất nước, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người già. Bài viết này không thay thế lời khuyên y tế; khi có triệu chứng, hãy đi khám.
Đưa người bệnh đến cơ sở y tế sớm khi trẻ nhỏ tiêu chảy nhiều lần, lừ đừ, khóc không có nước mắt, đi tiểu ít; khi sốt cao, đi ngoài ra máu; khi người bệnh là người già, phụ nữ mang thai hay người có bệnh nền. Khi khám, hãy nói rõ trong nhà có nuôi rùa hoặc bò sát. Thông tin đó giúp bác sĩ nghĩ tới nguyên nhân sớm hơn và chỉ định xét nghiệm phù hợp.
Không cần bỏ con rùa vì một lần có người trong nhà bị tiêu chảy. Nhưng đó là dịp để xem lại thói quen vệ sinh: bể có đặt gần bếp không, ai đang dọn bể, trẻ có tự chơi với rùa không. Nếu gia đình thấy không thể duy trì các quy tắc an toàn, tìm cho rùa một chủ mới có điều kiện là lựa chọn có trách nhiệm hơn thả nó ra hồ.
Những hiểu lầm thường gặp về rùa và vi khuẩn
Mỗi hiểu lầm dưới đây đều dẫn đến hoặc lo quá mức, hoặc chủ quan quá mức:
- "Rùa sạch sẽ, nước trong thì không có vi khuẩn." Nước trong không có nghĩa là không có Salmonella. Vi khuẩn không nhìn thấy được.
- "Rửa rùa bằng nước muối hay xà phòng là hết vi khuẩn." Vi khuẩn chủ yếu ở trong ruột rùa, rửa bên ngoài không giải quyết được, lại có thể làm hại da và mắt rùa.
- "Rùa nhập khẩu, có giấy kiểm dịch thì không mang vi khuẩn." Kiểm dịch nhằm vào một số bệnh nhất định; Salmonella thường có mặt tự nhiên ở bò sát và không thể loại bỏ hẳn bằng giấy tờ.
- "Chỉ rùa mới mang vi khuẩn." Ếch, kỳ giông, thằn lằn, rắn cảnh và cả gà vịt nuôi trong nhà đều có thể mang Salmonella. Quy tắc rửa tay áp dụng cho tất cả.
- "Đã nuôi lâu không sao thì sẽ không bao giờ sao." Nguy cơ cao lên khi gia đình có thêm thành viên nhỏ tuổi, có người lớn tuổi về ở cùng, hoặc ai đó đang điều trị bệnh.
Mức lo hợp lý nằm ở giữa: rùa không phải là mối nguy lớn nếu cả nhà giữ vệ sinh tay và tách bể rùa khỏi khu vực ăn uống, nhưng cũng không phải con vật vô hại để trẻ con cầm lên miệng.
Câu hỏi thường gặp
Có xét nghiệm để biết rùa nhà mình có Salmonella không?
Có thể làm xét nghiệm mẫu phân ở cơ sở thú y có điều kiện, nhưng rùa thải vi khuẩn lúc có lúc không, nên một kết quả âm tính không đảm bảo rùa không mang vi khuẩn. Vì vậy cách an toàn vẫn là coi như rùa nào cũng có thể mang và giữ vệ sinh.
Nhà có em bé sơ sinh thì có phải bỏ rùa không?
Không nhất thiết, nhưng cần tách hẳn: bể đặt ở phòng khác, không gần chỗ pha sữa, tắm bé hay giặt đồ bé, người chăm bé không trực tiếp dọn bể hoặc rửa tay thật kỹ sau đó. Nếu gia đình không thể giữ được sự tách biệt này, nên tìm chủ mới cho rùa.
Đeo găng tay khi dọn bể có thay được việc rửa tay không?
Không thay được. Khi tháo găng, tay vẫn có thể chạm vào mặt ngoài găng dính nước bể. Đeo găng giúp giảm tiếp xúc, nhất là khi tay có vết xước, nhưng sau khi tháo găng vẫn cần rửa tay bằng xà phòng.
Rùa có lây bệnh qua vết cắn không?
Vết cắn của rùa có thể làm trầy da và đưa vi khuẩn từ miệng, nước bể vào vết thương. Hãy rửa vết cắn bằng xà phòng dưới vòi nước chảy, sát khuẩn, và đi khám nếu vết thương sâu, sưng đỏ, nóng hoặc chảy mủ.
Có nên cho trẻ mẫu giáo mang rùa đến lớp không?
Không nên. Lớp học có nhiều trẻ dưới năm tuổi, khó kiểm soát việc rửa tay của từng em. Nếu muốn giới thiệu con vật cho trẻ, chọn hình ảnh, sách tranh hoặc tham quan có hướng dẫn thay vì để trẻ cầm nắm trực tiếp.
Ếch cảnh và kỳ giông có cần vệ sinh như rùa không?
Có. Lưỡng cư cũng có thể mang Salmonella. Ngoài ra da lưỡng cư rất mỏng và nhạy, nên trước khi chạm vào ếch hay kỳ giông, bạn cần rửa sạch tay để không còn xà phòng, kem hay nước hoa, và rửa tay lần nữa sau khi chạm.