Rùa tai đỏ là loài ăn tạp: lúc nhỏ ăn thiên về đạm động vật, càng lớn càng chuyển sang ăn thực vật. Phần lớn rùa cảnh ở Việt Nam hỏng sức khoẻ không vì thiếu ăn mà vì ăn sai — cả đời chỉ ăn tôm khô hay cám viên, cho ăn quá nhiều, thiếu canxi và thiếu ánh nắng để hấp thụ canxi. Hậu quả hiện ra chậm: mai mềm, mai mọc gồ thành từng ô như kim tự tháp, mắt sưng, rùa béo đến không rụt được chân vào mai.
Bài này dành cho người đang nuôi một con rùa tai đỏ — có thể là con mua từ hồi nhỏ, con nhận lại từ người quen hay con nhặt được ở hồ. Nếu bạn chưa có rùa thì nên biết trước: rùa tai đỏ nằm trong danh mục loài ngoại lai xâm hại ở Việt Nam, vì vậy đừng mua thêm và đừng cho chúng sinh sản. Còn con đang ở nhà bạn thì xứng đáng được ăn đúng suốt mấy chục năm nó còn sống.
Thực đơn thay đổi theo tuổi: đạm nhiều lúc nhỏ, rau nhiều khi trưởng thành
Ngoài tự nhiên, rùa tai đỏ non bắt côn trùng, tôm tép, ốc nhỏ; rùa trưởng thành gặm rong, bèo và cây thuỷ sinh là chính. Thực đơn trong nhà nên đi theo nhịp đó. Bảng dưới là khung tham khảo được nhiều bác sĩ thú y động vật ngoại lai dùng khi tư vấn, không phải công thức cứng.
| Giai đoạn | Tỉ lệ gần đúng | Tần suất cho ăn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Rùa con, mai dưới khoảng 10 cm | Đạm khoảng một nửa, rau và cây thuỷ sinh một nửa | Mỗi ngày một bữa | Lớn nhanh nên cần canxi đều; vẫn tập ăn rau từ sớm để khỏi kén |
| Rùa choai, mai 10–15 cm | Đạm giảm dần, rau tăng dần | Khoảng năm bữa mỗi tuần | Bắt đầu có ngày nghỉ, quan sát dáng béo gầy |
| Rùa trưởng thành | Rau và cây thuỷ sinh chiếm phần lớn, đạm là phần phụ | Hai đến ba bữa đạm mỗi tuần, rau để sẵn gần như mỗi ngày | Ăn thừa đạm là nguyên nhân hàng đầu khiến rùa béo phì và mai biến dạng |
Bạn để ý cột cuối: rùa trưởng thành vẫn được ăn rau gần như mỗi ngày, nhưng đạm thì thưa ra. Rau ít năng lượng, nhiều chất xơ, lại giữ rùa bận rộn gặm nhấm — giống ngoài tự nhiên chúng mất cả buổi tìm thức ăn. Nhiều người thấy rùa lớn chán rau, tưởng nó không ăn rau; thực ra con rùa chỉ đang đợi món đạm quen thuộc. Bỏ đói đạm vài ngày và để rau sẵn trong bể, phần lớn rùa sẽ gặm.
Những món rùa tai đỏ ăn được và cách chuẩn bị
Thức ăn viên dành cho rùa nước. Là nền tiện nhất vì đã cân đối đạm, khoáng và vitamin. Chọn loại viên nổi hoặc chìm cỡ vừa miệng rùa, đọc bảng thành phần thấy đạm động vật đứng đầu và có canxi. Thức ăn viên nên chiếm khoảng một phần tư đến một nửa khẩu phần, không phải toàn bộ.
Rau xanh và cây thuỷ sinh. Bèo tấm, bèo cái, rong đuôi chó, xà lách lá xanh đậm, rau diếp, lá bồ công anh, cải xoăn thái nhỏ là những món hay dùng. Rửa kỹ, ngâm nước sạch để bớt dư lượng thuốc trừ sâu. Thả nổi trong bể để rùa tự gặm, vớt phần héo sau một ngày.
Đạm tươi. Tép, tôm nhỏ còn vỏ, ốc nhỏ đập vỡ vỏ, giun đất từ nguồn sạch, cá nhỏ nguyên con, sâu gạo. Cá và tép nguyên con tốt hơn thịt phi lê vì có cả xương, vỏ, nội tạng, tức là có canxi và vitamin đi kèm. Nên mua từ nguồn nuôi, không lấy từ ao tù gần khu dân cư.
Rau củ và trái cây — chỉ thỉnh thoảng. Bí đỏ bào sợi, cà rốt bào, vài miếng dâu hay táo có thể cho làm món đổi vị mỗi tuần một lần. Trái cây nhiều đường, cho thường xuyên thì rùa béo và nước bể nhanh bẩn.
Nguồn canxi. Thả một miếng mai mực (mai cá mực đã phơi khô, bỏ phần vỏ cứng) trôi trong bể để rùa gặm dần, hoặc rắc bột canxi lên đạm tươi theo hướng dẫn của bác sĩ thú y. Canxi chỉ phát huy khi rùa được phơi nắng hoặc có đèn UVB — phần này xem bài dựng bể bán cạn.
Món nên tránh hoặc hạn chế, kể cả khi rùa rất thích
Rùa ăn gần như mọi thứ bạn thả xuống, nên chuyện nó ăn ngon không chứng minh món đó tốt. Những món dưới đây gặp nhiều trong nhà nuôi rùa ở Việt Nam và là nguồn gốc của nhiều ca bệnh:
- Tôm khô làm thức ăn chính. Tôm khô thơm, rẻ, rùa mê, nhưng sau phơi sấy gần như chỉ còn đạm và muối, thiếu vitamin A. Rùa ăn tôm khô lâu ngày hay bị sưng mí mắt, mắt nhắm nghiền — dấu hiệu thường gặp của thiếu vitamin A. Dùng làm món thưởng thì được, làm cơm hằng ngày thì không.
- Thịt đỏ, thịt mỡ, thịt sống từ chợ. Nhiều mỡ và phốt pho, ít canxi, lại dễ mang vi khuẩn và làm nước bể thối nhanh.
- Đồ ăn của người. Cơm, bánh mì, xúc xích, đồ chiên, đồ ướp gia vị — rùa không tiêu hoá tinh bột chế biến tốt, còn muối và gia vị thì gây hại.
- Rau bina và một số rau giàu oxalat ăn thường xuyên. Oxalat kết hợp với canxi, làm rùa hấp thụ canxi kém hơn. Thỉnh thoảng không sao, làm rau chính thì nên đổi loại khác.
- Cá cảnh, tép cảnh bắt từ bể khác. Mang theo mầm bệnh và ký sinh trùng của bể đó.
- Côn trùng bắt quanh nhà. Gián, kiến, sâu ngoài vườn có thể đã dính thuốc diệt côn trùng.
Nếu con rùa của bạn đang quen tôm khô, đừng cắt đột ngột. Trộn dần thức ăn viên và tép tươi vào, mỗi tuần giảm phần tôm khô một ít. Rùa bướng có thể nhịn vài ngày — rùa khoẻ ở nhiệt độ đúng chịu được — rồi sẽ chịu ăn món mới.
Cho ăn bao nhiêu là đủ: cách ước lượng không cần cân
Con số hay được truyền tai là mỗi bữa cho lượng thức ăn bằng cỡ đầu con rùa, nếu gom lại thành một khối. Đó là cách ước lượng thô nhưng dễ nhớ và khá an toàn. Một cách khác: thả thức ăn viên vào, rùa ăn hết trong vài phút thì dừng, phần còn trôi sau năm phút là thừa và cần vớt ra. Với rau thì không cần chặt chẽ như vậy, miễn là vớt phần héo nát mỗi ngày.
Cách tự kiểm tra rùa đang béo hay gầy là nhìn chân và cổ khi nó rụt vào. Rùa vừa người rụt chân vào mai gọn gàng; rùa béo có những nếp da phồng thịt tràn ra quanh nách và bẹn, rụt không hết. Rùa gầy thì ngược lại, mắt trũng, da cổ nhăn lỏng. Ví dụ giả định: một con rùa tai đỏ sáu tuổi được cho ăn tép mỗi ngày từ nhỏ, lúc mang đi khám, bác sĩ chỉ ra mai đã gồ từng ô và nách phồng mỡ — hai dấu hiệu cho thấy nó ăn đạm thừa nhiều năm.
Đừng đánh giá bằng việc rùa có đòi ăn hay không. Rùa tai đỏ học rất nhanh rằng người đến gần bể nghĩa là có thức ăn, nên chúng bơi sát kính, vươn cổ, cào kính như đói lắm. Đó là hành vi xin ăn, không phải tín hiệu cơ thể thiếu năng lượng. Nhiều chủ nuôi chiều theo, cho thêm vài viên mỗi lần đi ngang bể, và cộng dồn lại thành gấp đôi khẩu phần.
Cho ăn trong hộp riêng để bể sạch lâu hơn
Rùa tai đỏ ăn uống bừa bộn và thường đi vệ sinh ngay sau bữa ăn. Một mẹo nhiều người nuôi lâu năm dùng là cho rùa ăn trong một hộp riêng, giúp nước bể chính trong hơn rõ rệt:
- Chuẩn bị một hộp nhựa hoặc thau sạch, đủ rộng cho rùa xoay người, đổ nước cùng nhiệt độ với nước bể (lấy luôn nước từ bể chính là tiện nhất).
- Nhấc rùa sang hộp, đỡ dưới yếm, tránh cầm đuôi hay một bên chân.
- Thả phần đạm và thức ăn viên vào, để rùa ăn khoảng mười lăm phút. Rùa thường đi vệ sinh trong hộp trong lúc này.
- Đưa rùa về bể chính, đổ nước hộp ăn đi, rửa hộp riêng ở chỗ không phải bồn rửa bát.
- Rau xanh vẫn để trong bể chính vì rau ít làm bẩn nước, rùa gặm dần cả ngày.
- Rửa tay bằng xà phòng sau khi nhấc rùa và dọn hộp.
Cách này không bắt buộc. Nếu con rùa quá hoảng mỗi lần bị nhấc ra, hoặc bạn có hệ lọc đủ mạnh, cứ cho ăn trong bể và vớt thức ăn thừa. Điều quan trọng là thức ăn không nằm thối dưới đáy qua đêm.
Canxi, ánh sáng và vitamin: phần thực đơn không nằm trong đĩa ăn
Rất nhiều người cho rùa ăn đủ chất vẫn thấy mai mềm, vì canxi trong thức ăn không tự đi vào xương. Cơ thể rùa cần vitamin D3 để hấp thụ canxi, và rùa tạo D3 khi da tiếp xúc tia UVB trong ánh nắng. Rùa nuôi trong bể kính đặt trong nhà, xa cửa sổ, coi như không có UVB — kính cửa sổ cũng chặn phần lớn tia này. Thiếu UVB lâu ngày dẫn đến bệnh xương chuyển hoá: mai mềm ấn lún, mai biến dạng, hàm yếu.
Cách khắc phục là phơi nắng trực tiếp vài giờ mỗi tuần ở chỗ có bóng râm để rùa tự lánh khi nóng, không để chậu nhỏ phơi giữa trưa mùa hè vì nước nóng nhanh có thể làm rùa chết. Nếu không có chỗ phơi, cần đèn UVB dành cho bò sát đặt trên bãi phơi. Bột vitamin tổng hợp cho bò sát cũng có, nhưng liều lượng nên hỏi bác sĩ thú y vì thừa vitamin A hay D3 cũng gây hại.
Mùa lạnh ở miền Bắc, rùa ăn ít đi khi nước xuống dưới khoảng 20 độ C. Nếu rùa bỏ ăn trong mùa lạnh, trước hết kiểm nhiệt độ nước rồi mới nghĩ đến chuyện đổi thức ăn — chủ đề này có bài riêng trong cùng danh mục.
Khi nào chuyện ăn uống là dấu hiệu cần đưa rùa đi thú y
Rùa giấu bệnh rất giỏi. Thay đổi trong ăn uống thường là dấu hiệu sớm nhất bạn nhìn thấy được. Đưa rùa đến bác sĩ thú y có nhận động vật ngoại lai (bò sát) khi gặp một trong các tình huống sau:
- Bỏ ăn hơn một đến hai tuần dù nhiệt độ nước và bãi phơi đã đúng.
- Mí mắt sưng, rùa nhắm mắt liên tục, không tìm được thức ăn.
- Há miệng thở, sủi bọt ở mũi, bơi nghiêng lệch một bên hoặc không lặn xuống được.
- Mai mềm khi ấn nhẹ, mai có mảng trắng mủn, có mùi hôi, hoặc vảy mai bong để lộ chỗ đỏ.
- Phân lỏng kéo dài, có máu, hoặc nhìn thấy giun trong phân.
- Rùa cái đang mùa đẻ bồn chồn đào bới, bỏ ăn mà không tìm được chỗ đẻ.
Đừng tự mua thuốc kháng sinh hay vitamin tiêm về dùng theo lời truyền miệng trên mạng. Liều thuốc cho bò sát tính theo cân nặng và loài, sai liều có thể làm hỏng thận. Khi đi khám, mang theo một tấm ảnh bể, ghi lại thực đơn hai tuần gần nhất và nhiệt độ nước — bác sĩ cần đúng những thông tin đó.
Câu hỏi thường gặp
Rùa tai đỏ có ăn được cám cá không?
Ăn được nhưng không nên dùng thường xuyên. Cám cá được tính cho nhu cầu của cá, tỉ lệ đạm, canxi và vitamin khác với rùa. Dùng tạm vài ngày khi hết thức ăn rùa thì không sao; lâu dài nên dùng thức ăn viên dành cho rùa nước kết hợp rau và đạm tươi.
Rùa con mới mua về không chịu ăn thì làm sao?
Rùa mới đổi chỗ thường căng thẳng và nhịn vài ngày. Kiểm nhiệt độ nước khoảng 25 đến 28 độ C, có bãi phơi ấm, giảm người qua lại gần bể. Thử thức ăn có mùi mạnh như tép tươi. Quá một tuần vẫn không ăn thì nên đưa đi khám.
Có nên cho rùa ăn thịt heo, thịt bò băm không?
Không nên. Thịt đỏ nhiều mỡ và phốt pho, ít canxi, làm lệch tỉ lệ khoáng và dễ gây béo, nước bể cũng nhanh thối. Nếu muốn cho đạm động vật, ưu tiên tép, cá nhỏ, giun đất hay ốc nhỏ nguyên con vì có cả vỏ và xương.
Rùa tai đỏ trưởng thành có cần ăn mỗi ngày không?
Phần đạm thì không. Rùa trưởng thành chỉ cần hai đến ba bữa đạm mỗi tuần, còn rau xanh và cây thuỷ sinh có thể để sẵn trong bể để nó gặm dần. Cho đạm hằng ngày là nguyên nhân phổ biến của béo phì và mai biến dạng.
Đi vắng một tuần thì rùa có nhịn được không?
Rùa trưởng thành khoẻ mạnh, ở nhiệt độ ổn định, thường chịu được vài ngày không ăn đạm nếu trong bể có sẵn bèo hoặc rau. Rùa con thì nên nhờ người cho ăn. Đừng đổ một lượng lớn thức ăn trước khi đi vì thức ăn thối làm hỏng nước nhanh hơn việc nhịn đói.
Mai mực cho rùa có phải mực ăn hằng ngày không?
Không. Mai mực ở đây là phần mai xốp màu trắng bên trong con mực nang, được phơi khô và bán làm nguồn canxi cho chim và bò sát. Bạn thả miếng mai mực vào bể để rùa gặm dần, khi mủn thì vớt ra thay miếng mới.