Không có một loại "thức ăn chim" dùng chung cho mọi loài: chim ăn hạt như hoàng yến, sẻ Java cần hạt trộn và rau xanh, còn chim ăn tạp như chào mào, hoạ mi, chích choè, sáo cần cám làm nền cộng trái cây và mồi tươi. Phần lớn bệnh tiêu hoá, xơ lông, yếu sức ở chim cảnh bắt nguồn từ việc cho sai nhóm thức ăn, cho một thứ quá lâu, hoặc để thức ăn ôi mốc trong cóng.
Bài này chia khẩu phần theo nhóm chim, giải thích từng loại thức ăn có vai trò gì, nên mua hay tự làm, bảo quản ra sao và những thực phẩm trong bếp tuyệt đối không cho chim. Mỗi loài cụ thể có bài riêng trong danh mục; bài này là nền tảng chung.
Hai nhóm chim, hai kiểu khẩu phần
Bước đầu tiên là biết chim của bạn thuộc nhóm nào. Nhìn mỏ là đoán được phần lớn: mỏ ngắn, dày, hình nón là mỏ bóc hạt; mỏ thon, dài hơn là mỏ của chim ăn quả và côn trùng.
| Nhóm | Loài thường gặp | Nền khẩu phần | Phần bổ sung |
|---|---|---|---|
| Chim ăn hạt | Hoàng yến, sẻ Java, các loài sẻ cảnh nuôi sinh sản | Hạt trộn đúng loài hoặc cám viên dành cho chim ăn hạt | Rau xanh mỗi ngày, mai mực, sỏi nhỏ, chút trứng khi thay lông |
| Chim ăn tạp | Chào mào, hoạ mi, chích choè, khướu, sáo | Cám dành cho chim ăn quả – côn trùng | Trái cây chín, mồi tươi như sâu quy, cào cào, dế nuôi sạch |
| Vẹt các loại | Yến phụng, cockatiel, vẹt nhỏ | Có nhu cầu riêng | Xem danh mục vẹt và chim biết nói của trang |
Nhầm nhóm là lỗi hay gặp ở người mới mua chim kèm gói "thức ăn chim" chung chung. Một con chào mào chỉ được ăn hạt kê sẽ đói dần và yếu đi, còn hoàng yến bị cho ăn cám chim hót béo ngậy dễ rối loạn tiêu hoá.
Với chim chưa rõ loài hoặc chim được tặng không kèm hướng dẫn, cách an toàn là hỏi lại người cho chim xem nó đang ăn gì, giữ nguyên thứ đó trong một hai tuần đầu, rồi mới điều chỉnh dần theo nhóm. Đổi nhà và đổi thức ăn cùng lúc là hai cú sốc dồn vào một con chim nhỏ, và chim bỏ ăn vài ngày trong giai đoạn này có thể suy kiệt rất nhanh. Bạn cũng nên quan sát chim ăn thứ gì trước, bỏ thứ gì lại trong cóng, vì đó là manh mối tốt nhất về khẩu phần nó đã quen.
Cám: mua sẵn hay tự làm
Cám mua sẵn tiện và ổn định. Cám viên làm riêng cho từng nhóm chim có thành phần cân đối hơn cám tự làm của đa số gia đình. Khi mua, bạn xem hạn dùng, ngày sản xuất, bao bì kín, cám khô rời, không vón cục, không có mùi hắc hay chua.
Cám tự làm cần hiểu nguyên lý. Người nuôi lâu năm hay trộn cám từ bột đậu rang, trứng, một ít bột tôm hoặc cá khô và vài thứ khác. Cám tự làm có thể tốt nhưng rất dễ lệch: quá nhiều đạm làm chim nóng, phân hôi; quá ít làm chim xơ lông. Nếu mới nuôi, bạn nên bắt đầu bằng cám mua sẵn rồi tìm hiểu dần.
Đổi cám phải từ từ. Trộn cám mới vào cám cũ với tỉ lệ tăng dần trong khoảng một tuần. Chim quen một loại cám có thể bỏ ăn nếu bị đổi đột ngột, nhất là chim mới về nhà.
Cóng cám thay mỗi ngày. Đổ bỏ cám cũ, rửa cóng, cho cám mới. Cám bị chim làm rơi nước vào hoặc dính phân là nơi nấm mốc mọc nhanh, đặc biệt trong mùa nồm ẩm.
Mồi tươi: lợi ích, liều lượng và chuyện sạch sẽ
Với chim ăn tạp, mồi tươi cung cấp đạm, chất béo và cả niềm vui săn mồi. Phổ biến nhất ở Việt Nam là sâu quy, tức ấu trùng của một loài bọ cánh cứng được nuôi công nghiệp; ngoài ra có dế, cào cào, châu chấu nhỏ. Chim thường mê mồi tươi tới mức bỏ cám nếu được cho nhiều, nên đây là phần thưởng, không phải bữa chính.
Một con chào mào trưởng thành thường chỉ cần vài con sâu quy mỗi ngày hoặc cách ngày. Chim thay lông, chim lạnh có thể được thêm chút ít. Cho quá nhiều dẫn tới chim mập, phân nhão, lười vận động; người nuôi lâu năm còn để ý thấy chim ăn quá nhiều mồi béo dễ bứt rứt, hay đâm nan.
Chuyện sạch sẽ quan trọng hơn chuyện số lượng. Không dùng côn trùng bắt ngoài ruộng, ngoài vườn vì có thể dính thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ; chim nhỏ rất nhạy với các chất này. Sâu quy mua về để chỗ thoáng, cho ăn cám sạch và rau củ, bỏ những con chết, đen. Dế và cào cào mua từ nơi nuôi có kiểm soát; rửa tay sau khi bốc mồi.
Với chim ăn hạt như hoàng yến, sẻ Java, mồi tươi không cần thiết trong khẩu phần thường ngày; nguồn đạm phụ của chúng là trứng luộc nghiền vào mùa thay lông hay sinh sản.
Trái cây và rau: loại nên cho, cách cho
Trái cây cấp nước, đường tự nhiên và vitamin cho chim ăn tạp; rau xanh là phần quan trọng của chim ăn hạt. Cả hai đều phải được rửa thật sạch vì dư lượng hoá chất bám vỏ. Một số lựa chọn quen thuộc:
- Chuối chín, đu đủ chín, cà chua chín, ổi chín: hợp chim ăn tạp, cắt miếng vừa mỏ.
- Táo, lê: gọt hoặc rửa kỹ, bỏ toàn bộ hạt và lõi vì hạt táo chứa chất có thể sinh độc.
- Dưa hấu, dưa lưới: mùa nóng cho một miếng nhỏ để chim có thêm nước, bỏ hạt.
- Cải xanh non, rau diếp, giá đỗ, dưa leo, cà rốt nạo: hợp chim ăn hạt, cho một nắm nhỏ mỗi ngày.
- Rau quả đã cắt để trong lồng không quá nửa ngày; mùa nóng bỏ sớm hơn vì lên men rất nhanh.
- Không cho trái cây đóng hộp, sấy tẩm đường, ngâm đường hay muối.
Bạn nên thay đổi luân phiên vài loại thay vì cho một thứ quanh năm. Chim quen nhiều loại thức ăn cũng dễ chăm hơn khi một loại hết mùa hoặc khi phải gửi chim nhờ người khác trông.
Canxi, khoáng và khẩu phần thay đổi theo mùa
Hạt và cám không cung cấp đủ canxi cho chim, nhất là chim ăn hạt. Thiếu canxi lâu ngày làm chim yếu chân, mỏ và móng giòn, chim mái đẻ trứng vỏ mỏng hoặc kẹt trứng. Vì vậy mai mực nên có trong lồng quanh năm. Bên cạnh đó, nhiều người nuôi chim ăn hạt đặt thêm một cóng nhỏ sỏi dành cho chim cảnh: chim nuốt vài hạt để hỗ trợ nghiền thức ăn trong mề. Lượng sỏi chỉ cần ít, và không dùng cát xây dựng hay cát lấy ngoài đường vì bẩn, lẫn tạp chất.
Mùa thay lông là lúc khẩu phần cần thay đổi rõ nhất. Lông chim gần như là đạm, nên khi chim mọc lại cả bộ lông trong vài tuần, nhu cầu đạm tăng lên. Chim ăn hạt được thêm chút trứng luộc nghiền vài lần mỗi tuần; chim ăn tạp được thêm vài con mồi tươi so với ngày thường. Rau xanh, trái cây vẫn giữ đều. Khi bộ lông mới đã mọc xong, bạn đưa khẩu phần về mức cũ.
Ngày rét, chim tiêu hao nhiều năng lượng để giữ ấm nên thường ăn nhiều hơn; bạn chú ý châm cám, hạt đủ từ sáng tới chiều và tránh để cóng cạn qua đêm. Ngày nóng, chim ăn ít đi nhưng uống và tắm nhiều hơn; trái cây mọng nước như dưa hấu, dưa leo giúp chim đỡ mất nước, còn nước uống phải thay thường xuyên vì vi khuẩn sinh sôi nhanh trong nước ấm.
Chim già và chim đang hồi phục sau ốm thường ăn chậm, kén hơn. Thức ăn mềm, dễ nuốt, cóng đặt thấp gần cầu đậu giúp chúng đỡ phải di chuyển nhiều. Mọi thay đổi khẩu phần cho chim đang bệnh nên hỏi bác sĩ thú y đang theo dõi chim.
Thực phẩm trong bếp không bao giờ cho chim
Bơ (quả bơ). Quả, vỏ, hạt và lá bơ chứa chất gây độc với nhiều loài chim, có thể gây hại tim và hô hấp. Đây là thứ đứng đầu danh sách cấm.
Sô-cô-la, cà phê, trà đặc, nước ngọt có ga. Chất kích thích trong cacao và cà phê gây độc cho chim ngay cả ở lượng nhỏ với cơ thể vài chục gram.
Rượu bia và đồ ăn có cồn. Không có lượng nào là an toàn với chim.
Đồ mặn, đồ chiên, đồ ăn thừa của người. Muối và dầu mỡ vượt quá khả năng xử lý của cơ thể chim nhỏ; cơm, bánh mì thừa còn dễ mốc.
Hành, tỏi sống hoặc chín. Có thể gây hại cho máu của chim và nhiều loài vật nuôi khác.
Thức ăn mốc, ôi, hạt có mùi hôi. Nấm mốc trên hạt và cám có thể sinh độc tố gây hại gan. Hạt hôi, có mạng nhện mọt, vón cục thì bỏ cả túi.
Bảo quản thức ăn và vệ sinh cóng
Một túi cám ngon có thể hỏng chỉ vì để sai chỗ. Quy trình sau giúp thức ăn giữ chất lượng và giảm nguy cơ chim bệnh.
- Mua lượng vừa dùng trong vài tuần, không mua dự trữ quá nhiều chỉ vì rẻ.
- Đổ cám, hạt vào hộp kín có nắp, để nơi khô mát, tránh nắng và tránh gần bếp; mùa nồm có thể để thêm gói hút ẩm loại an toàn thực phẩm bên ngoài túi.
- Ghi nhớ ngày mở túi; cám đã mở nên dùng hết trong khoảng thời gian nhà sản xuất khuyến cáo.
- Mỗi sáng rửa cóng ăn, cóng nước bằng nước sạch, cọ hết lớp nhớt; mỗi tuần rửa kỹ hơn và phơi khô hẳn.
- Không đổ hạt mới chồng lên hạt cũ; đổ bỏ phần cũ, nhất là phần đã dính nước hoặc phân.
- Nước uống thay mới ít nhất mỗi sáng; ngày nóng thay thêm buổi trưa.
Nếu chim bỗng đi phân lỏng, bỏ ăn sau khi bạn mở túi cám mới, hãy nghi ngờ thức ăn trước tiên: ngừng túi đó, quay lại loại cũ và theo dõi. Chim vẫn mệt, xù lông thì tìm bác sĩ thú y nhận chim cảnh thay vì tự cho thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Chim cảnh có cần uống vitamin pha nước hằng ngày không?
Chim được ăn đúng nhóm thức ăn, có rau xanh hoặc trái cây và nguồn canxi thường không cần pha thêm gì vào nước hằng ngày. Vitamin pha nước còn làm nước nhanh bẩn. Nếu nghĩ chim thiếu chất, bạn nên hỏi bác sĩ thú y nhận chim cảnh thay vì tự pha theo lời truyền miệng.
Mai mực dùng để làm gì và cho thế nào?
Mai mực là phần xương bên trong của con mực, giàu canxi. Bạn kẹp một mẩu vào nan lồng, mặt mềm hướng về phía chim để chim tự gặm. Mai mực mua loại dành cho chim cảnh, đã làm sạch; không dùng mai mực còn muối hoặc chưa rửa.
Có nên cho chim ăn cơm hay bánh mì không?
Không nên coi cơm hay bánh mì là thức ăn chính. Chúng thiếu chất cần thiết, dễ mốc khi ẩm và nếu là đồ thừa của người thì thường có muối, dầu. Một chút cơm trắng nguội không gây hại ngay nhưng cũng không đem lại lợi ích gì so với cám đúng loài.
Sâu quy có cần cắt đầu trước khi cho chim ăn không?
Nhiều người nuôi bóp nhẹ phần đầu sâu quy trước khi cho chim nhỏ để sâu không bò ra khỏi cóng và không cắn trong diều, dù chim khoẻ vẫn ăn sâu sống bình thường. Điều quan trọng hơn là sâu phải sạch, được nuôi bằng cám và rau củ, không cho sâu đã chết, thâm đen.
Chim bỏ cám chỉ đòi ăn mồi tươi thì làm sao?
Đây là hệ quả của việc cho mồi quá nhiều. Giảm dần mồi tươi trong vài ngày, chỉ cho sau khi chim đã ăn cám vào buổi sáng, có thể rắc vài con lên mặt cóng cám để chim xuống cóng. Đừng bỏ đói chim để ép ăn; chim nhỏ đói lâu yếu đi rất nhanh.
Thức ăn cho chim mua online có đáng tin không?
Có thể đáng tin nếu người bán ghi rõ thành phần, ngày sản xuất, hạn dùng và đóng gói kín. Nên tránh hàng đóng lại vào túi trần không thông tin. Khi nhận, mở ra ngửi, nhìn: hạt khô, rời, không mốc, không mọt mới dùng.