Nuôi chào mào cho người mới gói gọn trong bốn việc: chọn một con chim nuôi sinh sản khoẻ mạnh, cho nó một cái lồng đủ rộng treo đúng chỗ, giữ khẩu phần cám – trái cây – mồi tươi đều đặn, và lặp lại một lịch chăm cố định mỗi ngày. Chào mào là loài chim lanh lợi, ăn tạp, quen người khá nhanh nếu được chăm đều tay, nên rất hợp với người lần đầu nuôi chim hót. Cái khó không nằm ở kỹ thuật mà ở sự đều đặn: chim hỏng phần lớn vì chủ lúc chăm kỹ, lúc bỏ quên.
Bài này đi từ lúc bạn chưa có chim cho tới khi con chim đã ổn định trong nhà. Những chuyện sâu hơn như chọn lồng, pha cám, tắm nắng hay mùa thay lông có bài riêng trong danh mục chim cảnh của trang; ở đây là bức tranh đủ để bạn bắt đầu mà không phạm những lỗi làm chim chết trong tháng đầu.
Chào mào là chim gì và có hợp với nhà bạn không
Chào mào là loài chim nhỏ thuộc họ Chào mào, dài chừng hai gang tay tính cả đuôi, nổi bật với cái mào đen dựng đứng, má có mảng đỏ, phần dưới đuôi cũng đỏ và tiếng kêu trong, ngắn, láu lỉnh. Ngoài tự nhiên chúng sống ở vườn cây, bìa rừng, ven làng, ăn quả chín lẫn sâu bọ. Chính thói ăn tạp và tính hiếu động ấy làm chúng dễ nuôi hơn nhiều loài chim hót khác, nhưng cũng khiến chúng cần không gian và cần được chú ý mỗi ngày.
Trước khi mua, bạn nên tự hỏi ba câu. Thứ nhất, nhà có một chỗ sáng, thoáng mà không gió lùa, không nắng gắt cả ngày không. Thứ hai, có ai ở nhà mỗi sáng để thay nước, cho ăn và mỗi tối để cất lồng vào chỗ kín gió không. Thứ ba, trong nhà có mèo thả rông hay trẻ nhỏ hay đập vào lồng không. Nếu cả ba câu đều trả lời được, chào mào là lựa chọn ổn.
Chào mào cũng là chim ồn hơn bạn tưởng: tiếng kêu sáng sớm vang và dứt khoát. Ở nhà phố hay nhà vườn thì không sao, nhưng nếu ở chung cư vách mỏng, bạn nên nghĩ trước chuyện hàng xóm, vì chim thức dậy theo ánh trời chứ không theo giờ hành chính. Áo lồng kéo kín đến khi cả nhà dậy giúp chim yên thêm một lúc.
Một điều cần nói thẳng: chào mào sống được nhiều năm trong điều kiện nuôi tốt, nên đây là cam kết dài chứ không phải món đồ chơi cho một mùa hè. Nếu mua cho con, người lớn cần nhận phần trách nhiệm chính, còn trẻ phụ giúp những việc an toàn như thay nước, rửa cóng dưới sự hướng dẫn.
Chọn chim: ưu tiên chào mào nuôi sinh sản, nhìn kỹ năm điểm
Hỏi rõ nguồn gốc. Ngày nay đã có người cho chào mào sinh sản trong lồng, chim non nở ra đã quen tiếng người, quen thức ăn cám. Chim bẫy ngoài trời thường hoảng loạn, bỏ ăn và chết nhiều trong những tuần đầu; mua chúng cũng là tiếp tay cho việc bẫy chim. Bạn nên hỏi người bán chim được nở ở đâu, đã ăn cám chưa, và từ chối nếu câu trả lời mập mờ.
Nhìn dáng đứng. Chim khoẻ đứng vững trên cầu, hai chân bám chắc, thân thon, lông ép sát. Chim ngồi xù lông thành cục tròn, nhắm mắt lim dim giữa ban ngày là dấu hiệu không ổn, dù người bán bảo chỉ là "đang ngủ".
Nhìn mắt, mũi và hậu môn. Mắt sáng, tròn, không chảy nước; lỗ mũi khô, sạch; lông quanh hậu môn không bết phân. Phân bết là dấu hiệu tiêu hoá có vấn đề.
Nghe hơi thở. Đứng yên gần lồng một lúc. Chim thở mạnh, đuôi nhấp theo nhịp thở, há mỏ khi không nóng là chim đang mệt hoặc có bệnh đường hô hấp.
Xem chim ăn. Nhờ người bán bỏ một chút trái cây hoặc cám vào cóng. Chim khoẻ, đã quen nuôi sẽ xuống ăn trong vài phút dù có người lạ đứng gần.
Lồng, cầu đậu và chỗ treo cho con chào mào đầu tiên
Chào mào truyền thống được nuôi trong lồng tròn bằng tre hoặc gỗ. Bạn không cần chọn lồng đắt; điều cần là lồng đủ rộng để chim nhảy qua lại thoải mái và dễ vệ sinh. Một bộ cơ bản gồm:
- Lồng tròn đường kính đủ để chim xoè cánh không chạm nan, nan đều, khoảng cách nan đủ hẹp để chim không thò đầu ra được.
- Hai cầu đậu ở hai độ cao khác nhau để chim nhảy lên xuống, cầu tròn vừa bàn chân, không trơn bóng; cầu quá to hoặc quá nhỏ đều làm chim mỏi chân.
- Ba cóng: một cóng cám, một cóng nước, một cóng nhỏ cho trái cây hoặc mồi tươi; cóng sứ hay nhựa cứng đều được, quan trọng là rửa được hằng ngày.
- Khay hứng phân phía dưới, rút ra được, lót giấy trơn hoặc trải lớp cát sạch để dễ thay.
- Áo lồng bằng vải dày, mặc vào khi cất chim ban đêm hoặc khi chim mới về còn hoảng.
- Chỗ treo ngang tầm mắt người đứng, có ánh sáng tự nhiên, tránh luồng gió thổi thẳng, tránh khói bếp, xa nơi mèo leo được và xa ổ cắm điện.
Đừng treo lồng sát trần nhà hay ngay cửa sổ có nắng chiều chiếu thẳng; mùa hè ở Thành phố Hồ Chí Minh hay Đồng Nai, nắng chiều có thể làm lồng nóng lên rất nhanh mà chim không có chỗ trốn.
Khẩu phần hằng ngày: cám là nền, trái cây và mồi tươi là phần thêm
Chào mào ăn tạp nên khẩu phần đa dạng mới giữ chim khoẻ lâu. Bảng dưới là khung tham khảo cho một con chim trưởng thành; bạn điều chỉnh theo việc chim ăn hết hay bỏ thừa.
| Nhóm | Ví dụ | Cách cho |
|---|---|---|
| Cám | Cám viên dành riêng cho chim ăn quả và côn trùng, cám tự trộn từ đậu, trứng, bột khô | Luôn có trong cóng, thay mới mỗi ngày, bỏ cám ẩm hoặc có mùi chua |
| Trái cây | Chuối chín, đu đủ, táo bỏ hạt, cà chua chín, ổi chín | Một miếng nhỏ mỗi ngày, rửa sạch, cắt vừa mỏ, lấy ra trước tối để không lên men |
| Mồi tươi | Sâu quy, cào cào, dế nhỏ nuôi sạch | Vài con mỗi ngày hoặc cách ngày; không dùng côn trùng bắt ngoài vườn có thể dính thuốc trừ sâu |
| Nước | Nước sạch, để nguội nếu là nước đun | Thay mới ít nhất mỗi sáng, rửa cóng để không đóng nhớt |
Một số thực phẩm người ăn không nên cho chim: bơ (quả bơ), sô-cô-la, đồ mặn, đồ chiên, cà phê, rượu bia. Hạt táo và hạt một số loại quả cũng nên bỏ trước khi cho chim. Khi đổi loại cám, trộn dần cám mới vào cám cũ trong khoảng một tuần thay vì đổi đột ngột.
Lịch chăm một ngày mẫu
Chim thích sự lặp lại. Một lịch cố định giúp chim yên tâm và giúp bạn nhận ra bất thường sớm, vì bạn biết lúc nào chim thường ăn, thường hót. Dưới đây là một lịch mẫu cho người đi làm giờ hành chính.
- Khoảng sáu giờ sáng: mở áo lồng, để chim làm quen ánh sáng vài phút rồi mới mang ra chỗ treo ban ngày.
- Thay nước, đổ cám cũ, cho cám mới; nhìn qua phân trên khay xem có lỏng, có màu lạ không.
- Cho một miếng trái cây và vài con mồi tươi; ngồi gần lồng vài phút, nói chuyện nhỏ nhẹ để chim quen giọng.
- Nếu trời nắng nhẹ, cho chim tắm nắng sớm khoảng mười lăm đến ba mươi phút rồi đưa về chỗ râm.
- Buổi trưa hoặc chiều, cho chim tắm nước vài lần mỗi tuần khi trời ấm, rồi để chim rỉa lông khô ở chỗ thoáng.
- Buổi tối: lấy trái cây thừa ra, rút khay phân thay giấy, mang lồng vào chỗ kín gió, mặc áo lồng.
- Mỗi tuần một lần: rửa cả lồng, cầu đậu, cóng bằng nước sạch, phơi khô hẳn trước khi cho chim vào lại.
Nếu nhà không ai ở cả ngày, bạn vẫn nuôi được, miễn là buổi sáng và buổi tối làm đủ; điều cần tránh là để chim cả ngày trong lồng thiếu nước dưới nắng.
Những dấu hiệu cần để ý và khi nào đưa đi bác sĩ thú y
Bỏ ăn quá một ngày. Chim mới về có thể ăn ít vài hôm, nhưng chim đã quen nhà mà bỏ cám, bỏ cả mồi tươi suốt một ngày là chuyện phải lưu ý.
Xù lông, ngủ nhiều giữa ban ngày. Chim xù lông để giữ nhiệt khi cơ thể yếu. Thấy chim đứng một chân, xù tròn, nhắm mắt lâu thì đưa vào chỗ ấm, yên tĩnh và tìm bác sĩ thú y.
Phân lạ kéo dài. Phân lỏng toàn nước, có máu, màu khác hẳn mức bình thường quá một ngày là cần hỏi người có chuyên môn.
Thở há miệng, có tiếng khò khè. Đây không phải chuyện để tự chữa ở nhà. Bạn tìm phòng khám có bác sĩ nhận chim cảnh hoặc động vật ngoại lai, mang theo ảnh phân và mô tả khẩu phần mấy ngày gần nhất.
Không tự mua thuốc theo lời truyền miệng. Thuốc và liều cho chim nhỏ rất khác thú lớn; dùng sai dễ làm chim chết nhanh hơn. Bài về sức khoẻ chim trong danh mục thú y của trang có hướng dẫn chuẩn bị khi đưa chim đi khám.
Những lỗi người mới hay mắc trong tháng đầu
Lỗi phổ biến nhất là treo chim ra chỗ đông người ngay ngày đầu. Chim mới về cần vài ngày yên tĩnh, áo lồng che một phần, ít người qua lại; cố cho chim "dạn" nhanh bằng cách mang ra quán cà phê hay chỗ nhiều tiếng xe chỉ làm chim hoảng, đâm đầu vào nan, rụng lông đuôi.
Lỗi thứ hai là cho ăn quá nhiều mồi tươi vì thấy chim thích. Mồi tươi giàu đạm và béo; ăn quá nhiều chim dễ mập, lười vận động và rối loạn tiêu hoá. Cám vẫn là nền, mồi tươi là phần thưởng.
Lỗi thứ ba là quên nước khi trời nóng. Một cóng nước nhỏ có thể cạn hoặc bẩn rất nhanh khi chim tắm trong đó. Mùa hè, bạn nên kiểm tra nước cả buổi trưa nếu có người ở nhà.
Lỗi cuối cùng là đem chim đi so với chim nhà khác rồi nóng ruột muốn chim hót ngay. Chào mào cần thời gian để quen nhà; hót nhiều hay ít còn phụ thuộc tuổi, mùa và tính từng con. Một con chim khoẻ, ăn đều, lông mượt đã là thành công của người mới.
Câu hỏi thường gặp
Chào mào trống và mái phân biệt thế nào cho người mới?
Phân biệt trống mái chào mào bằng mắt thường không dễ, kể cả với người nuôi lâu. Người ta thường nhìn dáng to, đầu và mào, độ hót, nhưng các dấu hiệu này đều có ngoại lệ. Nếu chỉ nuôi để nghe kêu, ngắm dáng thì trống hay mái đều được; nếu cần chắc chắn, bạn hỏi người cho chim sinh sản vì họ theo dõi từ lúc chim còn non.
Một ngày nên cho chào mào ăn mấy lần?
Cám nên có sẵn trong cóng suốt ngày để chim tự ăn, thay mới mỗi sáng. Trái cây và mồi tươi cho một lần mỗi ngày là đủ, có thể chia làm hai lần sáng và chiều nếu bạn ở nhà. Quan trọng hơn số lần là lấy phần trái cây thừa ra trước tối để không lên men.
Nuôi một con chào mào có làm chim buồn không?
Chào mào nuôi đơn lẻ vẫn sống khoẻ nếu được người chăm trò chuyện, có chỗ treo nhìn ra cây xanh và có đồ cho chim mổ, rỉa. Nhốt hai con chưa quen nhau chung một lồng nhỏ dễ gây cắn nhau, nên nếu muốn nuôi thêm, bạn dùng lồng riêng đặt gần nhau.
Có cần cho chào mào tắm mỗi ngày không?
Không bắt buộc ngày nào cũng tắm. Khi trời ấm, cho chim tắm vài lần mỗi tuần vào buổi trưa hoặc đầu chiều là phù hợp, sau đó để chim tự rỉa lông khô ở chỗ thoáng, không gió lùa. Ngày lạnh, mưa ẩm nên bỏ bớt lần tắm.
Mua chim ở chợ chim có được không?
Được nếu bạn hỏi kỹ nguồn gốc và chọn chim nuôi sinh sản đã quen cám. Nhiều chim ở chợ là chim bẫy ngoài tự nhiên, dễ chết trong tháng đầu và việc mua chúng nuôi sống nghề bẫy chim. Bạn nên tránh những con hoảng loạn, đâm vào nan liên tục hoặc chưa chịu ăn cám.
Chào mào sống được bao lâu khi nuôi trong nhà?
Với khẩu phần đủ chất, lồng sạch và được che chắn khỏi rét, nóng, mèo chuột, chào mào nuôi có thể sống nhiều năm. Tuổi thọ thực tế khác nhau tuỳ từng con và cách chăm, vì vậy trước khi nuôi bạn nên xác định đây là việc kéo dài nhiều năm chứ không phải một mùa.