Chim cảnh là loài giấu bệnh rất giỏi: khi người nuôi nhìn thấy chim xù lông, ngủ gục giữa ban ngày hay đậu dưới đáy lồng, thường bệnh đã đi được một quãng. Ngoài tự nhiên, con chim lộ vẻ yếu sẽ bị kẻ săn mồi chọn trước, nên bản năng của chúng là gắng tỏ ra bình thường đến lúc không gắng nổi nữa. Vì thế với chim, "để theo dõi thêm vài hôm" thường là quyết định muộn.
Bài này giúp bạn đọc các dấu hiệu sớm ở chào mào, khướu, sáo, yến phụng, vẹt nhỏ và các loài chim lồng nói chung: nhìn dáng đứng, nhịp thở, bộ lông, phân, cách ăn uống. Bài không chẩn đoán bệnh và không hướng dẫn dùng thuốc; mục tiêu là để bạn biết lúc nào tự chỉnh chuồng trại được, lúc nào phải mang chim đến bác sĩ thú y nhận khám chim.
Vì sao chim ốm thường được phát hiện muộn
Chim là con mồi trong chuỗi thức ăn. Một con chim trong đàn mà đứng tách ra, lông xù, phản xạ chậm sẽ bị diều hâu hay mèo rừng nhắm tới đầu tiên. Qua rất nhiều thế hệ, những con biết che giấu sự yếu ớt sống sót nhiều hơn, và bản năng ấy còn nguyên trong con chim nuôi lồng ở ban công nhà bạn. Khi có người lại gần, chim ốm thường cố đứng thẳng, cố nhảy cầu, thậm chí cố ăn vài hạt, để rồi khi người đi khỏi lại xù lông gục đầu.
Hệ quả là người nuôi thường chỉ thấy bệnh ở giai đoạn chim đã kiệt sức. Chim lại có thân nhiệt cao, trao đổi chất nhanh, cơ thể nhỏ, dự trữ năng lượng ít. Một con chim nặng vài chục gam bỏ ăn một ngày đã có thể tụt sức rất nhanh, điều mà một con chó hay con mèo chịu được lâu hơn nhiều.
Cách khắc phục không phải là lo lắng thường trực mà là tạo thói quen quan sát. Mỗi sáng khi thay nước, cho ăn, bạn dành một hai phút đứng xa lồng một chút, nhìn chim lúc nó không để ý tới mình. Đó là lúc dáng đứng thật, nhịp thở thật hiện ra. Người nuôi lâu năm thường nhận ra chim "khác khác" trước cả khi gọi được tên dấu hiệu nào, và cảm giác đó đáng tin hơn bạn nghĩ.
Những dấu hiệu nhìn thấy từ xa
Xù lông kéo dài. Chim xù lông khi ngủ, khi rỉa lông hay khi trời lạnh là bình thường. Đáng lo là xù lông suốt cả buổi, ở nhiệt độ phòng dễ chịu, kèm mắt lim dim. Xù lông là cách chim giữ nhiệt; một con chim phải giữ nhiệt liên tục thường đang mệt hoặc đang sốt.
Ngủ ban ngày bằng hai chân. Chim khoẻ hay ngủ trưa co một chân, đầu rúc vào lưng. Chim mệt hay đứng hai chân bám cầu, đầu gục, hoặc tệ hơn là xuống nằm đáy lồng, góc lồng. Một con chim tự bỏ cầu đậu xuống đáy là tình huống cần đưa đi khám trong ngày.
Đuôi nhấp theo nhịp thở. Nhìn từ bên hông, nếu thấy đuôi chim nhấp lên xuống đều theo từng hơi thở, nghĩa là chim đang phải dùng sức để thở. Kèm theo há mỏ khi thở trong lúc nghỉ, tiếng lách tách, khò khè hay vẩy mỏ liên tục là dấu hiệu đường hô hấp có vấn đề.
Im tiếng bất thường. Chào mào, khướu, sáo vốn hót đều đặn mỗi sáng. Một con chim hót hay tự nhiên im vài ngày, không phải đang thay lông, là chuyện đáng ghi lại. Ngược lại, chim kêu chiêm chiếp liên tục kiểu than vãn cũng cần để ý.
Mất thăng bằng. Chim trượt khỏi cầu, đậu nghiêng, đầu ngoẹo, đi vòng tròn hay co giật là dấu hiệu nặng, không chờ được.
Đọc phân chim: ba phần và những thay đổi đáng lo
Phân chim là chỉ báo sức khoẻ dễ theo dõi nhất vì bạn thấy nó mỗi ngày trên giấy lót. Một bãi phân chim bình thường gồm ba phần: phần phân (từ ruột), phần urat màu trắng (chất thải từ thận) và một ít nước tiểu trong. Tờ lót đáy màu trắng trơn giúp bạn nhìn rõ nhất; thay mỗi sáng và liếc qua trước khi bỏ đi.
| Thành phần | Bình thường | Thay đổi nên ghi lại |
|---|---|---|
| Phân | Có hình, màu tuỳ thức ăn: cám thường xanh nâu, ăn trái cây có thể đổi màu | Lỏng không thành khuôn nhiều ngày, có hạt nguyên chưa tiêu, có máu, đen như nhựa đường |
| Urat | Trắng hoặc trắng ngà, bao quanh phân | Ngả vàng, xanh lá rõ, nâu đỏ |
| Nước tiểu | Trong, lượng vừa | Nhiều hẳn lên ở mọi bãi phân dù không ăn rau quả mọng nước |
| Số lượng | Đều đặn suốt ngày | Ít hẳn, nhỏ hẳn: dấu hiệu chim đang ăn rất ít |
Cần nhớ thức ăn làm đổi màu phân: chim ăn ớt chín, quả mọng, cám có màu thì phân đổi theo mà không có gì sai. Vì vậy hãy so với chính con chim đó trong những ngày khoẻ. Khi phân lạ đi cùng xù lông hay bỏ ăn thì đó không còn là chuyện thức ăn. Nếu có thể, chụp ảnh tờ giấy lót hoặc gói vài bãi phân mới trong túi sạch để mang theo khi đi khám, bác sĩ thú y sẽ cần.
Nhìn kỹ hơn khi bạn cầm chim hoặc soi gần
Không phải loài chim nào cũng chịu cho cầm, và với chim đang yếu thì bắt quá tay còn gây hại. Phần lớn những điều sau bạn có thể quan sát khi chim đậu gần nan lồng, dưới ánh sáng tốt:
- Mắt: chim khoẻ có mắt tròn, sáng, mí khô. Mắt híp một bên, chảy nước, viền mắt sưng hay dính bết lông quanh mắt đều cần ghi lại.
- Lỗ mũi: nằm ở gốc mỏ, phải khô sạch. Có dịch, có vảy bám, lông quanh mũi bết lại là dấu hiệu đường hô hấp.
- Lông vùng hậu môn: bết phân, dính bẩn kéo dài thường đi cùng tiêu chảy.
- Ức: sờ nhẹ phần ức hai bên xương lườn. Xương lườn nhô sắc như lưỡi dao nghĩa là chim đã sụt cân đáng kể, dù nhìn bên ngoài bộ lông vẫn phồng.
- Mỏ và móng: mỏ mọc lệch, nứt, bong vảy, móng dài cong quặp làm chim đậu khó.
- Chân: sưng khớp, có cục, vảy chân dày sần, chim hay co một chân không chịu đặt xuống.
- Lông: lông gãy, có vạch ngang mờ trên lông mới mọc, rụng lông ngoài mùa thay lông, mảng da trụi; với vẹt là tự nhổ lông.
Một chiếc cân bếp loại chia đến gam là công cụ đáng giá nhất người nuôi chim có thể mua. Cân chim định kỳ (cho chim đứng lên cầu đặt trên cân, hoặc cân cả lồng nhỏ rồi trừ bì) giúp bạn thấy sụt cân trước khi mắt thấy. Chim mất khoảng một phần mười cân nặng trong thời gian ngắn là lý do đủ để đi khám.
Những thứ trong nhà hay làm chim ốm
Phần lớn ca chim ốm ở nhà có gốc từ chuồng trại và thói quen chăm, nên trước khi lo về một căn bệnh lạ, bạn rà lại môi trường sống. Gió lùa trực tiếp vào lồng, nhất là đêm cuối thu và mùa đông ở các tỉnh phía Bắc như Hà Nội, Phú Thọ, là nguyên nhân rất hay gặp khiến chim nhỏ yếu đi. Lồng treo ngoài nắng gắt buổi trưa mà không có chỗ râm, mùa hè miền Trung và miền Nam, có thể làm chim bị nóng: chim há mỏ, xoè cánh khỏi thân, thở nhanh.
Thức ăn cũ, cám để lâu bị ẩm mốc, mồi tươi như sâu, cào cào để ôi, nước uống không thay hằng ngày đều là nguồn gây bệnh đường ruột. Khay cám chỉ còn vỏ hạt ở trên mặt cũng là cái bẫy quen thuộc: nhìn tưởng đầy nhưng chim không còn gì để ăn.
Đường hô hấp của chim cực nhạy với khói và hơi. Khói thuốc lá, khói hương, mùi sơn mới, bình xịt côn trùng, nến thơm đều không nên ở gần chim. Đặc biệt, chảo chống dính phủ lớp PTFE khi bị đun cạn hoặc quá nóng sinh ra hơi có thể làm chim chết nhanh; đây là cảnh báo phổ biến trong ngành thú y chim. Nuôi chim trong căn hộ thì không treo lồng ở bếp và nên mở thông gió khi nấu.
Cuối cùng là căng thẳng: chuyển nhà, đổi chỗ treo, mèo rình bên ngoài, trẻ con gõ lồng, đèn sáng đến khuya. Chim căng thẳng kéo dài ăn kém và dễ ốm hơn.
Khi nào đưa đến bác sĩ thú y và việc làm trong lúc chờ
Với chim, ngưỡng đi khám nên thấp hơn bạn quen với chó mèo. Đưa đến bác sĩ thú y có nhận khám chim ngay trong ngày nếu thấy một trong các dấu hiệu sau: chim nằm hoặc đậu dưới đáy lồng; thở há mỏ, đuôi nhấp theo nhịp thở lúc nghỉ; chảy máu không tự cầm; co giật, mất thăng bằng; bỏ ăn trọn một ngày; nôn hoặc trớ thức ăn liên tục; bị mèo, chó cắn hay vồ dù nhìn không thấy vết thương (vết răng nhỏ vẫn có thể gây nhiễm khuẩn nặng). Những dấu hiệu nhẹ hơn như phân lỏng vài ngày, xù lông thất thường, rụng lông lạ thì nên đặt lịch khám sớm. Trong lúc chuẩn bị đi:
- Giữ ấm: đặt lồng ở chỗ kín gió, phủ một nửa lồng bằng khăn mỏng để chim yên tĩnh. Với chim nhỏ yếu, bác sĩ thú y thường khuyên nâng nhiệt độ quanh lồng lên mức ấm hơn bình thường; làm vừa phải, chim phải có chỗ lùi ra nếu thấy nóng.
- Hạ cầu đậu xuống thấp, đặt khay cám và nước sát chỗ chim đứng để chim không phải nhảy.
- Không tự cho uống thuốc, không nhỏ thuốc người, không trộn kháng sinh hay "thuốc gà" vào nước theo lời mách. Thuốc sai loại, sai liều có thể làm khó việc khám và chữa sau đó.
- Ghi lại: chim bắt đầu khác thường từ khi nào, ăn uống ra sao, gần đây đổi thức ăn, đổi chỗ, mua chim mới hay không. Chụp ảnh, quay video ngắn dáng đứng và nhịp thở.
- Mang chim đi trong chính lồng nhỏ của nó hoặc hộp vận chuyển có lỗ thoáng, phủ khăn, không để chim bị gió lùa trên xe.
Nếu nhà có nhiều chim, tách con ốm sang chỗ riêng, rửa tay sau khi chạm vào lồng của nó, và để ý các con còn lại. Nhiều con chim cùng ốm hoặc chết nhanh trong vài ngày là chuyện phải báo cho bác sĩ thú y biết ngay, vì đó có thể là bệnh lây trong đàn.
Câu hỏi thường gặp
Chim xù lông có phải lúc nào cũng là bị bệnh không?
Không. Chim xù lông khi ngủ, khi rỉa lông, khi trời lạnh hay lúc thư giãn sau khi tắm. Đáng lo là xù lông kéo dài cả buổi ở nhiệt độ phòng dễ chịu, kèm mắt lim dim, ít ăn hoặc đậu thấp. Hãy so với thói quen của chính con chim đó trong những ngày khoẻ.
Chim thay lông có làm chim mệt và ít hót không?
Có. Mùa thay lông chim cần nhiều đạm và năng lượng, thường ít hót, ít bay nhảy và dễ cáu. Đó là chuyện sinh lý. Nhưng thay lông bình thường không đi kèm đậu đáy lồng, thở há mỏ hay phân bất thường kéo dài; nếu có, bạn vẫn nên cho chim đi khám.
Có nên tự mua thuốc ở cửa hàng chim về cho uống thử không?
Không nên. Nhiều triệu chứng ở chim giống nhau dù nguyên nhân khác hẳn, và cho thuốc mò có thể che dấu hiệu, gây thêm tác dụng phụ hoặc làm vi khuẩn khó chữa hơn. Việc dùng thuốc gì, liều bao nhiêu nên để bác sĩ thú y quyết định sau khi khám.
Làm sao biết chim có đang ăn thật hay chỉ đảo hạt?
Quan sát số lượng và kích thước phân trong ngày là cách chắc nhất: chim ăn đủ thì phân đều và có hình. Ngoài ra thổi nhẹ lớp vỏ trên mặt khay cám để xem còn hạt thật bên dưới không, và cân chim định kỳ bằng cân bếp chia đến gam.
Chim bị mèo vồ nhưng không thấy chảy máu thì có cần đi khám không?
Cần, và nên đi sớm. Vết răng, vết móng mèo có thể rất nhỏ, khuất dưới lông nhưng mang vi khuẩn gây nhiễm trùng nặng ở chim chỉ sau một hai ngày. Chim còn có thể bị sốc vì hoảng sợ. Giữ chim ấm, yên tĩnh và đưa đến bác sĩ thú y trong ngày.
Người nuôi chim có bị lây bệnh từ chim ốm không?
Có một số bệnh từ chim lây được sang người, ví dụ bệnh sốt vẹt, nhưng nguy cơ giảm nhiều nếu giữ lồng sạch, không thổi bụi lông, rửa tay sau khi chăm chim. Người đang có thai, trẻ nhỏ, người lớn tuổi nên hạn chế dọn lồng chim ốm. Nếu người trong nhà sốt, ho sau khi chim bệnh, hãy kể cho bác sĩ chuyện nuôi chim.