Với cá cảnh, phần lớn bệnh bắt đầu từ nước: khi thấy cá cụp vây, nổi đầu hay nằm đáy, việc đầu tiên cần làm là kiểm nước, không phải đi mua thuốc. Cá sống trong chính môi trường của nó suốt 24 giờ, nên chỉ cần amoniac nhích lên, oxy tụt xuống hay nhiệt độ dao động mạnh là sức đề kháng giảm ngay, và mầm bệnh vốn đã có sẵn trong bể có cơ hội bùng lên.
Bài này giúp bạn đọc các dấu hiệu bệnh ở cá cảnh nước ngọt phổ biến như cá vàng, betta, guppy, neon, cá dĩa: nhìn cách bơi, vây, da, mang, cách ăn và phân. Bài không chẩn đoán và không hướng dẫn liều thuốc; mục đích là để bạn biết xử lý môi trường đúng hướng và biết khi nào cần hỏi bác sĩ thú y thuỷ sản hoặc thú y có nhận khám cá.
Nhìn cách cá bơi và đứng trong bể
Nổi đầu, đớp khí trên mặt nước. Cá liên tục ngoi lên mặt nước há miệng, tụ ở chỗ sủi khí hoặc cửa lọc xả ra, thường là dấu hiệu nước thiếu oxy hoặc mang đang bị kích ứng. Nếu cả bể cùng nổi đầu một lúc, nghĩ tới nước trước, bệnh sau.
Nằm đáy, ít bơi. Một số loài vốn hay nằm đáy như cá chuột, cá dọn bể. Đáng lo là loài bơi tầng giữa như guppy, neon lại nằm im một góc, hoặc cá vàng nằm nghiêng dưới đáy.
Cụp vây. Vây lưng, vây đuôi khép sát thân thay vì xoè. Đây là dấu hiệu chung của cá mệt, nước xấu hoặc nhiệt độ không hợp.
Bơi giật, cọ mình. Cá lao đi giật cục, cọ thân vào đá, gỗ, nền sỏi liên tục thường là da hoặc mang đang bị kích ứng, có thể do ký sinh trùng hoặc do hoá chất trong nước.
Mất thăng bằng. Cá bơi chúc đầu, lộn ngược, nổi bụng lên mặt, không xuống được hoặc không lên được. Ở cá vàng thân tròn hiện tượng này khá hay gặp và có nhiều nguyên nhân khác nhau.
Đứng tách đàn. Ở cá bơi theo đàn như neon, một con cứ đứng riêng ở góc, không theo nhóm, thường là con đang yếu. Nhớ đếm đầu cá mỗi ngày khi cho ăn.
Nhìn da, vây, mang và mắt
Khi cá đã có biểu hiện bất thường về bơi lội, hãy soi kỹ thân cá dưới ánh đèn bể, tốt nhất nhìn ngang qua kính chứ không nhìn từ trên xuống. Bảng dưới đây liệt kê những gì bạn có thể thấy; cột bên phải chỉ là nhóm nguyên nhân hay gặp để bạn biết hỏi gì, không phải kết luận bệnh.
| Bạn thấy | Mô tả | Thường liên quan tới |
|---|---|---|
| Đốm trắng nhỏ như hạt muối | Rải trên thân, vây; cá hay cọ mình | Ký sinh trùng ngoài da, hay bùng khi nhiệt độ thay đổi đột ngột |
| Mảng trắng như bông | Bám trên vết thương, miệng, vây | Nấm hoặc vi khuẩn bám lên chỗ da đã tổn thương |
| Vây rách, mủn, viền vây trắng đục | Vây ngắn dần, mép xơ | Nước bẩn kéo dài, cá bị cắn, nhiễm khuẩn |
| Vảy dựng như quả thông | Nhìn từ trên xuống thân phình, vảy xoè | Dấu hiệu nặng, thường liên quan tới cơ quan bên trong |
| Mắt lồi, mắt đục | Một hoặc hai mắt | Chấn thương, nước xấu hoặc bệnh toàn thân |
| Mang đỏ sẫm, nắp mang phập nhanh | Cá thở gấp | Amoniac, nitrit cao, thiếu oxy, ký sinh trùng mang |
| Lớp nhớt đục, da như phủ sương | Thân mờ đi | Cá bị kích ứng da do nước hoặc ký sinh trùng |
Hai dấu hiệu đáng lo nhất trong bảng là vảy dựng xoè và cá thở gấp kèm mang đỏ sẫm. Gặp những dấu hiệu đó, bạn không nên chờ nhiều ngày.
Kiểm nước trước khi nghĩ tới thuốc
Người mới nuôi hay làm ngược: thấy cá có đốm, có vây rách là ra cửa hàng mua chai thuốc về đổ vào bể. Trong khi đó, nguyên nhân gốc rất thường nằm ở nước. Bể mới set chưa "chạy" đủ để vi sinh xử lý chất thải, cho ăn quá nhiều, nuôi quá dày, lọc yếu hoặc vừa rửa sạch toàn bộ vật liệu lọc bằng nước máy là những tình huống khiến amoniac và nitrit tăng vọt. Hai chất này hại mang và da cá ngay ở nồng độ thấp.
Bộ thử nước dạng nhỏ giọt hoặc que thử cho bạn biết bốn chỉ số cơ bản: amoniac, nitrit, nitrat và pH. Ở bể đã chạy ổn, amoniac và nitrit nên bằng không; nitrat chấp nhận được ở mức thấp tuỳ loài; pH tuỳ loài cá nhưng quan trọng hơn là không biến động mạnh. Đo thêm nhiệt độ bằng nhiệt kế dán hoặc nhiệt kế nhúng. Các con số này cũng là thông tin đầu tiên bác sĩ thú y thuỷ sản sẽ hỏi bạn.
Nếu chỉ số xấu, việc đúng thường là thay một phần nước bằng nước đã khử clo, cùng nhiệt độ với bể, giảm cho ăn, tăng sục khí, kiểm tra lọc có chạy đều không. Không thay hết nước một lần và không rửa lọc bằng nước máy, vì làm vậy xoá luôn lớp vi sinh có ích. Rất nhiều lần cá hồi lại chỉ sau khi nước được sửa, không cần thêm gì.
Ngoài bốn chỉ số, hãy nhớ lại 3 đến 7 ngày qua có gì mới: thả cá mới, cây mới, ốc mới, đổi thức ăn, dùng hoá chất diệt côn trùng trong phòng, mất điện làm lọc dừng, trời trở lạnh đột ngột. Chi tiết nhỏ ấy thường là manh mối.
Cách ăn và phân cá cũng nói lên nhiều điều
Giờ cho ăn là lúc dễ quan sát nhất vì cá khoẻ sẽ lao lên đón thức ăn. Con nào chậm chạp, đớp rồi nhả, hoặc chỉ lơ lửng nhìn, là con bạn cần để mắt. Cá nhả thức ăn liên tục có khi do viên thức ăn quá to so với miệng, cũng có khi do miệng hoặc mang đang có vấn đề. Thức ăn thừa chìm xuống đáy mà không ai đụng tới vừa là dấu hiệu cá kém ăn, vừa làm bẩn nước thêm nếu để qua đêm.
Phân cá bình thường có màu gần giống màu thức ăn, đứt đoạn ngắn và rơi xuống đáy khá nhanh. Phân trắng, dài, rỗng như sợi chỉ treo lủng lẳng sau hậu môn nhiều ngày liền, kèm cá gầy dần dù vẫn ăn, là điều nên ghi lại và kể cho người có chuyên môn. Cá vàng thân tròn ăn nhiều thức ăn khô nổi, nuốt nhiều không khí, thường hay bị đầy bụng, bơi chúc đầu; việc điều chỉnh khẩu phần nên hỏi người có kinh nghiệm với chính loài đó.
Một mẹo đơn giản là giữ một cuốn sổ nhỏ cạnh bể: ngày thay nước, số đo nước, thức ăn đã dùng, con nào có biểu hiện lạ. Khi cá có chuyện, cuốn sổ ấy giúp bạn và bác sĩ thú y thuỷ sản thấy ngay chuỗi sự kiện, thay vì phải nhớ lại trong lúc đang lo.
Cách ly cá bệnh: làm từng bước
Một bể cách ly nhỏ là công cụ nên có ngay từ đầu, dùng cho cả cá mới mua lẫn cá bệnh. Nó không cần đẹp, chỉ cần sạch và ổn định. Khi một con cá có dấu hiệu rõ ràng trong khi các con khác vẫn bình thường, tách nó ra giúp bạn theo dõi kỹ hơn và giảm nguy cơ lây trong bể chính.
- Chuẩn bị bể hoặc thùng nhựa sạch, không dùng xà phòng hay chất tẩy để rửa; chỉ tráng kỹ bằng nước.
- Lấy nước từ chính bể chính để cá không bị sốc nhiệt độ và hoá học. Thêm sủi khí; nếu có thể, đặt một miếng vật liệu lọc đã chạy lâu từ bể chính để có sẵn vi sinh.
- Dùng vợt riêng để bắt cá, bắt nhẹ, không rượt đuổi lâu. Vợt và dụng cụ của bể cách ly để riêng, không nhúng lẫn sang bể chính.
- Đậy nắp, để chỗ tối vừa phải, yên tĩnh. Cá bệnh dễ nhảy ra ngoài hoặc hoảng sợ khi có người đi lại.
- Theo dõi và ghi lại hằng ngày: cá có ăn không, dấu hiệu tăng hay giảm, thay một phần nước bể cách ly đều đặn vì bể nhỏ dễ bẩn.
- Rửa tay trước và sau khi thò tay vào bể. Nếu tay có vết xước, đeo găng; nước bể cá có thể chứa vi khuẩn gây nhiễm trùng da ở người.
Nếu nhiều con trong bể cùng có dấu hiệu, việc tách từng con thường không còn ý nghĩa, lúc đó cả bể chính là "bệnh nhân" và bạn cần xử lý nước, môi trường cho cả bể, đồng thời hỏi ý kiến chuyên môn.
Vì sao không nên đổ thuốc vào bể theo lời mách
Ở cửa hàng cá cảnh và trên các nhóm mạng, lời khuyên dùng thuốc có rất nhiều và thường được nói chắc nịch. Trước khi làm theo, bạn nên cân nhắc mấy điều sau:
- Nhiều bệnh cá có dấu hiệu bên ngoài giống nhau. Đốm trắng có thể là ký sinh trùng, cũng có thể là nấm hay chỉ là phản ứng da. Dùng sai thuốc thì bệnh vẫn chạy, cá thêm mệt.
- Một số hoá chất diệt luôn vi sinh trong lọc, làm nước xấu đi đúng lúc cá cần nước tốt nhất, kéo theo cá chết thêm.
- Cá không vảy, cá nhỏ, tép, ốc và cây thuỷ sinh thường nhạy cảm với hoá chất hơn cá vàng hay cá chép.
- Trộn nhiều loại thuốc cùng lúc, hoặc đổ thuốc mới khi thuốc cũ chưa hết tác dụng, là kiểu xử lý hay gây chết hàng loạt.
- Kháng sinh dùng tràn lan trong bể cá góp phần làm vi khuẩn kháng thuốc, ảnh hưởng không chỉ tới bể của bạn.
Vì vậy nên giao việc chọn thuốc và liều cho người có chuyên môn sau khi xem cá, xem số đo nước. Phần của người nuôi là giữ môi trường ổn định, quan sát kỹ và mô tả lại chính xác.
Khi nào cần hỏi bác sĩ thú y thuỷ sản
Bạn nên tìm tới bác sĩ thú y thuỷ sản, hoặc phòng khám thú y có nhận khám cá, khi: cá chết liên tiếp dù nước đã được kiểm và sửa; vảy dựng xoè, bụng phình to bất thường; cá bơi mất thăng bằng kéo dài nhiều ngày; có vết loét đỏ, mảng trắng lan nhanh; mắt lồi hay đục lan sang nhiều con; hoặc đơn giản là cá có giá trị tình cảm lớn với gia đình bạn và bạn không muốn đoán mò.
Không phải nơi nào cũng có người khám cá cảnh. Bạn có thể hỏi các cơ sở thú y động vật ngoại lai, các bệnh xá thú y thuộc trường đại học có ngành thú y hay nuôi trồng thuỷ sản, hoặc chi cục chăn nuôi và thú y tại địa phương để được chỉ chỗ. Một số bác sĩ nhận tư vấn qua ảnh và video trước khi quyết định có cần mang cá tới không.
Để buổi khám có ích, hãy chuẩn bị: số đo amoniac, nitrit, nitrat, pH và nhiệt độ; thể tích bể, loại lọc, số lượng và loài cá; lịch thay nước; những thay đổi gần đây; ảnh chụp và video cá bơi. Nếu mang cá đi, dùng túi hoặc hộp có nước bể, đủ không khí, giữ trong thùng xốp để nhiệt độ không đổi nhiều trên đường. Một con cá vừa chết, giữ lạnh trong túi kín (không để đông đá) cũng có thể giúp người có chuyên môn tìm nguyên nhân cho cả bể.
Câu hỏi thường gặp
Cá nổi đầu vào buổi sáng sớm có đáng lo không?
Có thể là dấu hiệu nước thiếu oxy về đêm, nhất là bể nhiều cây, nuôi dày, không sục khí hoặc lọc bị tắt. Hãy kiểm tra sủi khí, lọc, nhiệt độ và đo amoniac, nitrit. Nếu cá vẫn nổi đầu cả ngày dù đã tăng oxy, nên hỏi ý kiến chuyên môn.
Thay hết nước bể có giúp cá khỏi bệnh nhanh hơn không?
Thường là không, thậm chí có hại. Thay toàn bộ nước làm thay đổi đột ngột nhiệt độ và hoá học nước, gây sốc cho cá đang yếu. Thay từng phần bằng nước đã khử clo, cùng nhiệt độ, an toàn hơn nhiều. Cũng không rửa vật liệu lọc bằng nước máy.
Cá vừa mua về được vài ngày thì bị đốm trắng, có phải do cửa hàng không?
Có thể cá mang mầm bệnh từ trước, nhưng việc vận chuyển, chênh nhiệt độ và đổi nước cũng làm cá yếu và bệnh bùng ra. Vì vậy nên cách ly cá mới vài tuần trước khi thả chung. Nếu cần trao đổi với người bán, hãy giữ ảnh và video làm căn cứ.
Cá bỏ ăn mấy ngày thì phải lo?
Tuỳ loài và nhiệt độ. Cá khoẻ có thể nhịn vài ngày mà không sao, nhất là khi trời lạnh. Nhưng bỏ ăn kèm cụp vây, nằm đáy, thở gấp hay đổi màu thì nên kiểm nước ngay. Bỏ ăn kéo dài dù nước tốt là lý do để hỏi bác sĩ thú y thuỷ sản.
Tay có vết xước thì có nên thò tay vào bể cá không?
Nên tránh, hoặc đeo găng. Nước bể cá có thể chứa vi khuẩn gây nhiễm trùng da ở người qua vết xước, dù hiếm. Rửa tay kỹ bằng xà phòng sau khi làm bể. Nếu vết xước sưng đỏ, nổi cục kéo dài, hãy đi khám và kể chuyện bạn nuôi cá.
Có cần bỏ cá đã chết ra khỏi bể ngay không?
Cần. Xác cá phân huỷ rất nhanh trong nước ấm, làm amoniac tăng và có thể lan mầm bệnh sang cá khác. Vớt ra bằng vợt, đo lại nước, thay một phần nước nếu cần. Nếu định nhờ người có chuyên môn xem nguyên nhân, giữ xác lạnh trong túi kín, không để đông đá.