Cá koi bỏ ăn là triệu chứng, không phải bệnh: nguyên nhân có thể là nước quá lạnh hoặc quá nóng, nước bẩn, thiếu oxy, cá căng thẳng, mùa sinh sản, hoặc bệnh thật. Thứ tự kiểm đúng là đo nước trước, quan sát cá sau, và gọi bác sĩ thú y thuỷ sản khi có dấu hiệu bệnh hoặc nhiều con cùng bất thường.
Bài này không chẩn đoán bệnh và không hướng dẫn dùng thuốc. Mục tiêu là giúp bạn loại trừ những nguyên nhân do môi trường mà bạn tự sửa được, nhận ra lúc nào tình huống vượt quá khả năng tự xử lý, và chuẩn bị thông tin để người có chuyên môn giúp bạn nhanh nhất.
Bỏ ăn có lúc là bình thường
Không phải lần nào koi bỏ ăn cũng đáng lo. Khi nước xuống thấp vào mùa rét, cá giảm ăn rồi ngừng hẳn là phản ứng tự nhiên. Ngay sau khi chuyển hồ, mang về nhà hay sau một đợt vệ sinh lớn, cá có thể bỏ ăn một hai ngày. Sau khi bị cò, diệc hoặc mèo rình bắt, cả đàn thường trốn dưới đáy và không lên ăn trong vài ngày vì sợ.
Mùa sinh sản là một nguyên nhân khác hay bị nhầm. Khi nước ấm lên sau mùa lạnh, cá đực rượt đuổi cá cái quanh hồ, đôi khi rất mạnh, cá cái bụng căng và có thể ăn ít đi. Sau khi đẻ, cá thường mệt, nước dễ có bọt và mùi tanh do trứng. Đây là lúc nên thay nước, theo dõi xem có con nào bị trầy xước do rượt đuổi.
Điểm phân biệt quan trọng: bỏ ăn vì nguyên nhân tự nhiên thường xảy ra với cả đàn theo cùng một hướng, cá vẫn bơi bình thường khi không ăn, và hết khi điều kiện trở lại. Bỏ ăn vì bệnh thường đi kèm dấu hiệu khác trên một hoặc vài con: tách đàn, lờ đờ, có vết trên mình.
Kiểm tra theo thứ tự khi thấy cá bỏ ăn
Khi phát hiện cá không lên ăn, đừng mua thuốc ngay. Đi lần lượt các bước dưới đây, thường chỉ mất khoảng nửa giờ.
- Nhiệt độ: đọc nhiệt kế hồ. Nước quá lạnh hoặc quá nóng so với mức cá thích nghi đủ giải thích chuyện bỏ ăn.
- Oxy: sục khí có chạy không, bơm có chạy không, nước hồi về có mạnh như thường không. Cá đớp mặt nước buổi sáng là dấu hiệu thiếu oxy.
- Đo nước: amoniac, nitrit, pH. Amoniac hoặc nitrit lớn hơn không là nguyên nhân phải xử lý trước mọi thứ khác.
- Nhớ lại tuần qua: có thả cá mới không, có rửa lọc không, có mưa lớn không, vườn có phun thuốc hay bón phân không, có ai cho cá ăn thứ lạ không.
- Quan sát từng con: dùng ánh sáng tốt, nhìn da, vây, mắt, mang, cách bơi. Chụp ảnh và quay video ngắn.
- Đếm cá: có con nào mất tích không; một con chết dưới đáy hoặc kẹt trong lọc làm nước xấu đi rất nhanh.
Nếu nước có vấn đề, việc bạn làm ngay là thay một phần nước đã xử lý clo, tăng sục khí, ngừng cho ăn một hai ngày, xả cặn lọc. Phần lớn trường hợp cá ăn lại sau khi nước ổn. Nếu nước tốt mà cá vẫn có dấu hiệu bất thường, chuyển sang phần dưới.
Dấu hiệu đi kèm và mức độ cần chú ý
Bảng dưới không dùng để chẩn đoán mà để giúp bạn quyết định mức độ khẩn cấp. Nhiều bệnh có biểu hiện giống nhau, chỉ người có chuyên môn với dụng cụ phù hợp mới xác định được.
| Dấu hiệu | Mức chú ý | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Cọ mình vào thành hồ thỉnh thoảng, ăn bình thường | Theo dõi | Đo nước, quan sát thêm vài ngày |
| Cọ mình liên tục, nhảy khỏi mặt nước nhiều lần | Cần chú ý | Đo nước, chụp ảnh, hỏi bác sĩ thú y thuỷ sản |
| Đốm trắng nhỏ, mảng nhớt đục, vây rách tưa | Cần chú ý | Tách con bệnh nếu có bể riêng, hỏi thú y |
| Vết loét đỏ, xuất huyết trên da, vây | Cần hỏi sớm | Liên hệ thú y, không tự đắp hay bôi thuốc |
| Bụng phình, vảy dựng như quả thông, mắt lồi | Cần hỏi sớm | Tách con bệnh, liên hệ thú y |
| Nhiều con cùng lờ đờ, thở gấp, chết rải rác trong vài ngày | Khẩn cấp | Gọi thú y ngay, ngừng đưa cá ra vào hồ, giữ mẫu nước |
Khi nhiều cá chết nhanh trong thời gian ngắn, ngoài việc gọi bác sĩ thú y thuỷ sản, bạn có thể cần thông báo cho cơ quan thú y địa phương, nhất là khi nghi bệnh lây lan mạnh. Không vứt xác cá ra kênh rạch, ao hồ công cộng; hãy hỏi người có chuyên môn cách xử lý xác cá cho đúng.
Chuẩn bị gì trước khi liên hệ bác sĩ thú y thuỷ sản
Ảnh và video. Chụp rõ vết trên da, vây, mắt dưới ánh sáng tốt; quay video cá bơi trong vài chục giây. Một đoạn video cá cọ mình hay thở gấp giúp người khám hiểu nhanh hơn nhiều so với mô tả bằng lời.
Chỉ số nước. Ghi lại nhiệt độ, pH, amoniac, nitrit và nếu có thì nitrat, độ kiềm, kèm giờ đo. Nếu được, lấy một chai nước hồ sạch, đậy kín, giữ mát để mang theo.
Thông tin hồ. Thể tích hồ ước tính, số cá, cỡ cá, loại lọc, lần thay nước gần nhất, lần thả cá mới gần nhất.
Diễn biến. Bắt đầu từ khi nào, bao nhiêu con, có con nào chết chưa, dấu hiệu thay đổi thế nào qua từng ngày.
Cá bệnh đang ở đâu. Nếu có bể riêng, tách con bệnh ra để dễ quan sát và để người khám xem trực tiếp. Bể tách cũng cần sục khí, nước sạch cùng nhiệt độ với hồ, và đậy lưới vì cá yếu hay nhảy. Không vớt cá ra khỏi nước để chụp ảnh lâu, mỗi lần chỉ vài giây.
Những gì đã làm. Đã đổ gì vào hồ, sản phẩm gì, bao nhiêu, khi nào. Thông tin này rất quan trọng vì có thể ảnh hưởng đến cách người khám xử lý tiếp, và một số chất kết hợp với nhau có thể gây hại.
Những nguồn độc ít ai nghĩ tới
Thuốc phun quanh nhà. Thuốc diệt muỗi phun định kỳ trong khu dân cư, thuốc diệt côn trùng xịt trong vườn, thuốc diệt cỏ ở lối đi đều có thể bay hoặc chảy vào hồ. Nhiều loại thuốc diệt côn trùng rất độc với cá ngay cả ở lượng nhỏ. Khi biết khu mình sắp phun, nên che kín hồ bằng bạt trong thời gian phun và một thời gian sau đó, đồng thời tắt sục khí kiểu phun tia lên không khí.
Nước mưa từ mái và sân. Nước chảy từ mái tôn mới, mái có sơn, máng xối kim loại, hoặc sân vừa rửa bằng hoá chất tẩy có thể mang theo chất có hại. Đường thoát nước mưa không nên đổ vào hồ.
Sửa chữa gần hồ. Sơn tường, trát xi măng, chống thấm, cắt gạch cạnh hồ đều có bụi và hoá chất rơi xuống nước. Che hồ khi thợ làm việc, và hỏi kỹ vật liệu dùng để sửa thành hồ có an toàn cho cá không.
Đồ vật trong hồ. Tượng trang trí, đá lạ, ống đồng, đồ kim loại mạ có thể giải phóng kim loại vào nước theo thời gian. Chỉ nên đặt vào hồ những thứ được làm cho mục đích ngâm nước có sinh vật.
Tay người. Tay vừa bôi kem chống nắng, xịt chống muỗi, dính xà phòng hay xăng dầu rồi nhúng vào hồ cũng là một nguồn ô nhiễm nhỏ. Rửa tay bằng nước sạch trước khi chạm vào nước hồ và rửa tay lại sau đó.
Tìm người có chuyên môn về cá cảnh
Phần lớn phòng khám thú y ở Việt Nam làm chủ yếu với chó mèo. Người có kinh nghiệm với cá cảnh và koi thường là bác sĩ thú y thuỷ sản, cán bộ kỹ thuật ở trạm, chi cục chăn nuôi và thú y, hoặc giảng viên, phòng thí nghiệm của các trường có ngành nuôi trồng thuỷ sản. Khi hỏi, hãy nói rõ là cá koi nuôi cảnh trong hồ gia đình để được chuyển đúng người.
Ở một số nơi, có thể gửi mẫu cá hoặc mẫu nước đến phòng xét nghiệm để xác định nguyên nhân. Việc này có ý nghĩa nhất khi nhiều cá cùng bệnh, vì xác định đúng bệnh giúp tránh dùng thuốc sai, tránh lãng phí và tránh làm cá yếu thêm.
Bạn sẽ gặp rất nhiều lời khuyên trên các nhóm nuôi cá kèm tên thuốc và liều dùng. Những lời khuyên này có thể đúng với hồ của người khác nhưng sai với hồ bạn. Dùng thuốc sai bệnh, sai liều không chỉ không chữa được mà còn làm chết vi sinh lọc, làm nước xấu thêm, và một số loại thuốc dùng cho thuỷ sản bị cấm hoặc hạn chế theo quy định. Việc dùng thuốc nên do người có chuyên môn quyết định, sau khi đã biết rõ cá mắc gì.
Giảm khả năng cá bỏ ăn và mắc bệnh
Phòng vẫn dễ hơn chữa nhiều lần, nhất là với cá, vì khi thấy dấu hiệu rõ thì bệnh thường đã đi khá xa. Những việc dưới đây giảm phần lớn rủi ro:
- Cách ly mọi cá mới, kể cả cây thuỷ sinh mua từ bể có cá.
- Giữ mật độ cá vừa phải với thể tích hồ và sức lọc.
- Cho ăn vừa đủ, điều chỉnh theo nhiệt độ nước.
- Thay nước từng phần đều đặn, nước mới đã xử lý clo.
- Đo nước định kỳ, không đợi có chuyện mới đo.
- Che hồ khỏi chim và mèo để cá không bị trầy xước, hoảng sợ kéo dài.
- Quan sát cá mỗi ngày lúc cho ăn, ghi lại bất thường.
Hồ ổn định, nước sạch, cá không bị căng thẳng kéo dài là nền sức khoẻ tốt nhất. Khi có chuyện, bạn cũng phát hiện sớm hơn vì đã quen với dáng bơi, cách ăn bình thường của từng con trong đàn.
Câu hỏi thường gặp
Cá koi bỏ ăn mấy ngày thì đáng lo?
Nếu nước lạnh hoặc cá vừa chuyển hồ, bỏ ăn vài ngày là bình thường. Nếu nước ấm, chỉ số nước tốt mà cá bỏ ăn quá vài ngày, nhất là kèm lờ đờ, tách đàn, có vết trên mình, thì nên hỏi bác sĩ thú y thuỷ sản thay vì chờ thêm.
Vì sao chỉ một con koi bỏ ăn còn cả đàn vẫn ăn bình thường?
Khi chỉ một con bất thường, nguyên nhân thường nằm ở chính con đó, như chấn thương, bệnh mới chớm hoặc bị cá khác rượt. Nên quan sát kỹ con đó, tách sang bể riêng nếu có, và theo dõi cả đàn vì một số bệnh bắt đầu từ một con rồi lan ra.
Cá koi cọ mình vào thành hồ có phải lúc nào cũng là bệnh?
Không phải. Cá thỉnh thoảng cọ mình là hành vi bình thường. Cọ liên tục, nhiều con cùng cọ, hoặc kèm nhảy khỏi mặt nước thì nên đo nước và quan sát kỹ, vì có thể do nước kém hoặc ký sinh trùng; khi đó cần hỏi người có chuyên môn.
Có nên thêm muối vào hồ khi cá bỏ ăn?
Muối được nhiều người nuôi dùng, nhưng nồng độ phù hợp tuỳ từng trường hợp và dùng sai có thể gây hại cho cá, cây và vi sinh lọc. Muối cũng không xử lý được nguyên nhân như nước bẩn hay thiếu oxy. Hãy đo nước và hỏi bác sĩ thú y thuỷ sản trước khi thêm bất cứ thứ gì.
Cá koi chết một con thì có cần làm gì với cả hồ không?
Vớt cá chết ra ngay, đo nước, quan sát kỹ các con còn lại trong vài ngày. Nếu nước tốt và không con nào có dấu hiệu bất thường, có thể chỉ là cá yếu đơn lẻ. Nếu thêm con chết hoặc có dấu hiệu bệnh, hãy liên hệ thú y sớm và giữ ảnh, ghi chép.
Có thể mang cá koi đến phòng khám thú y chó mèo không?
Một số phòng khám có bác sĩ nhận động vật ngoại lai, nhưng nhiều nơi không làm với cá. Nên gọi hỏi trước. Với cá, bác sĩ thú y thuỷ sản, trạm hoặc chi cục chăn nuôi và thú y, hoặc phòng thí nghiệm của các trường có ngành thuỷ sản thường là nơi phù hợp hơn.