Nhím kiểng là nhím lùn châu Phi, một loài ăn côn trùng nhỏ, sống đơn độc và hoạt động về đêm; nuôi đúng cần chuồng rộng đáy phẳng, bánh xe chạy mặt liền, nhiệt độ ấm ổn định, thức ăn nhiều đạm và một người chủ chịu khó làm quen vào buổi tối. Nhím không phải thú để ôm ấp suốt ngày. Nó hợp với người thích quan sát, chịu thức khuya một chút và chấp nhận rằng có những hôm thú cưng của mình chỉ muốn cuộn tròn xì xì.
Đầu tiên cần phân biệt: nhím kiểng khác hẳn nhím bờm, loài nhím lông dài to con thuộc họ gặm nhấm mà một số nơi nuôi thương phẩm. Nhím bờm là động vật hoang dã, việc nuôi phải theo quy định riêng, không phải thú cưng trong nhà và bài này không bàn đến. Bài này nói về nhím kiểng: dựng chuồng, chọn bánh xe chạy, khẩu phần, cách cầm, vệ sinh và khi nào cần bác sĩ thú y. Riêng chuyện giữ ấm mùa lạnh có bài riêng.
Trước khi mua: nhím kiểng có hợp với bạn không
Nhím kiểng ngủ gần như cả ngày và thức dậy khi trời tối. Nếu bạn muốn một con vật chơi cùng con nhỏ vào buổi chiều, nhím không phải lựa chọn tốt. Ngược lại, người đi làm về muộn, thích ngồi xem thú cưng chạy, đánh hơi, khám phá vào buổi tối có thể thấy nhím rất thú vị.
Nhím sống một mình. Hai con đực nhốt chung dễ đánh nhau, đực với cái nhốt chung sẽ sinh sản ngoài ý muốn, hai con cái đôi khi chịu được nhau nhưng nhiều con vẫn căng thẳng. Cách an toàn là mỗi con một chuồng. Tuổi thọ phổ biến khoảng bốn đến sáu năm, có con hơn, nên đây là cam kết nhiều năm.
Hãy mua từ người nhân giống có thể cho bạn biết tuổi, giới tính, bố mẹ và đã cho nhím ăn gì. Nhím kiểng là loài ngoại lai, không có ngoài tự nhiên ở Việt Nam; dù vì lý do gì, tuyệt đối không thả nhím ra vườn hay công viên. Nếu có điều gì không rõ về nguồn gốc, bạn có thể hỏi chi cục chăn nuôi và thú y hoặc cơ quan kiểm lâm nơi mình ở. Trước khi đón nhím, nên tìm sẵn một bác sĩ thú y có nhận khám động vật ngoại lai.
Dựng chuồng cho nhím kiểng
Nhím chạy rất xa mỗi đêm và khá giỏi trèo, nên chuồng phải rộng theo chiều ngang, thành trơn và chắc chắn. Những thứ cần có:
- Chuồng đáy phẳng, thành nhẵn như thùng nhựa trong lớn có khoét lỗ thông gió, hoặc chuồng chuyên cho thú nhỏ có thành kín. Tránh lồng nhiều tầng, sàn lưới, vì chân nhím nhỏ dễ kẹt và gãy.
- Lót đáy bằng giấy nén, viên giấy hoặc tấm vải lót giặt được. Không dùng dăm thông, dăm tuyết tùng; cũng tránh vải có sợi tưa vì sợi chỉ có thể quấn vào chân.
- Một chỗ trốn kín như nhà gỗ, túi ngủ bằng vải, ống chui, vì nhím cần chỗ tối để ngủ ban ngày.
- Bánh xe chạy mặt liền, không có nan hay khe hở, đủ lớn để lưng nhím không phải cong khi chạy.
- Bát thức ăn và bát nước nặng, thấp; nhiều con uống từ bát dễ hơn từ bình treo.
- Một khay nhỏ lót giấy đặt cạnh bánh xe nếu bạn muốn tập nhím đi vệ sinh một chỗ.
- Nhiệt kế đặt ngang tầm nhím, không treo trên cao, để biết nhiệt độ thật chỗ con vật nằm.
Bánh xe là nơi bẩn nhất chuồng vì nhím vừa chạy vừa đi vệ sinh. Rửa bánh xe mỗi ngày là việc không bỏ được. Chân nhím dính phân lâu ngày dễ bị viêm. Một bánh xe có mặt liền cũng dễ lau hơn hẳn loại có nan.
Khẩu phần của nhím kiểng
Nhím kiểng ăn chủ yếu côn trùng trong tự nhiên. Khi nuôi, người ta dùng thức ăn hạt làm nền và côn trùng làm phần bổ sung. Bảng dưới là cách chia thường gặp; lượng cụ thể nên hỏi bác sĩ thú y theo cân nặng.
| Thành phần | Ghi chú | Lưu ý |
|---|---|---|
| Thức ăn hạt dành cho nhím, hoặc hạt cho mèo loại nhiều đạm, béo vừa phải | Nền chính, có sẵn vào buổi tối | Đổi loại thì trộn dần trong một hai tuần |
| Côn trùng nuôi làm thức ăn: dế, sâu canxi, sâu bột | Bổ sung đạm, kích thích săn mồi | Sâu bột nhiều béo, chỉ cho vài con; không bắt côn trùng ngoài vườn |
| Thịt gà luộc không nêm, trứng chín | Món thêm thỉnh thoảng | Cắt nhỏ, không xương, không gia vị |
| Rau củ, trái cây | Rất ít, tuỳ con | Không bắt buộc; tránh loại nhiều đường |
| Nước sạch | Luôn có | Thay mỗi ngày |
Nhím rất dễ béo khi được cho nhiều sâu bột và để thức ăn đầy bát cả đêm. Một con nhím quá béo không cuộn tròn kín được, có ngấn mỡ ở nách, chạy bánh xe ít đi. Cân nhím mỗi tuần bằng cân nhà bếp và ghi lại là cách theo dõi đơn giản nhất.
Những thứ không nên cho nhím: sữa và các món từ sữa vì nhím không tiêu được đường sữa; nho, nho khô; quả bơ; sô-cô-la; hành, tỏi; các loại hạt khô cứng dễ hóc; thịt sống; mọi thức ăn của người đã nêm gia vị.
Làm quen và cách cầm nhím
Khi sợ, nhím xù gai, nhảy giật và phát tiếng xì xì, rồi cuộn tròn. Gai nhím không có độc và không bắn ra được, nhưng đâm vào tay vẫn rát. Làm quen từ từ theo các bước sau:
- Mấy ngày đầu để nhím quen chuồng, chỉ cho ăn và dọn dẹp, không lôi ra.
- Đặt trong chuồng một chiếc áo cũ hoặc khăn nhỏ có mùi của bạn để nhím quen mùi.
- Cầm nhím vào buổi tối khi nó đã tỉnh hẳn, không đánh thức giữa ngày.
- Rửa tay sạch, không có mùi thức ăn. Khum hai bàn tay, luồn từ hai bên xuống dưới bụng và nâng nhẹ lên; gai trên lưng sẽ xẹp dần khi nhím thấy an toàn.
- Người mới có thể dùng một chiếc khăn mỏng để xúc nhím lên lúc đầu, nhưng nên chuyển dần sang tay trần để nhím quen mùi da người.
- Ngồi thấp khi cầm, để nhím bò trên đùi có khăn. Mỗi ngày một ít thời gian, đều đặn quan trọng hơn lâu.
Đôi khi nhím ngửi một mùi lạ rồi tiết nhiều bọt ở miệng và vặn mình phết bọt lên gai. Hành vi này người nuôi gọi là tự xức, là bình thường, không phải bệnh. Còn nhím con khoảng vài tháng tuổi đang mọc lại lớp gai mới thường khó tính hơn, bạn đừng nản vì giai đoạn này sẽ qua.
Đọc tâm trạng nhím qua dáng điệu và âm thanh
Nhím không biểu lộ cảm xúc rõ như chó mèo, nhưng gai, dáng người và tiếng động nói khá nhiều. Gai rạp xuống, mũi khụt khịt đánh hơi, nhím bò thong thả trên tay là lúc con vật thoải mái. Gai dựng ở vùng trán, kéo sụp xuống che mắt là nhím đang cảnh giác. Gai dựng tua tủa khắp người, nhảy giật lên kèm tiếng xì xì, tiếng tặc tặc là đang sợ hoặc bực.
Khi được để yên trong lòng và thấy an toàn, một số nhím kêu những tiếng rù rì nhỏ, nhịp đều. Nhím đánh hơi khắp nơi, cạ mũi vào vải, đào bới lớp lót là hành vi tìm thức ăn bình thường. Nhím chạy bánh xe hàng giờ mỗi đêm cũng bình thường, thậm chí là dấu hiệu khoẻ; một con đang chạy đều bỗng bỏ bánh xe nhiều đêm liền là chuyện nên để ý.
Tiếng kêu ré to, the thé là âm thanh hiếm gặp và thường gắn với đau hoặc hoảng sợ cực độ, ví dụ khi chân bị kẹt. Nghe thấy thì kiểm tra ngay. Ngoài ra, mỗi con nhím có tính riêng: có con dạn người sau vài tuần, có con nhiều tháng vẫn cuộn tròn mỗi lần được nhấc lên. Điều đó không có nghĩa bạn nuôi sai.
Ghi lại vài dòng mỗi tối về lượng ăn, quãng chạy bánh xe nếu có đồng hồ đếm, tính khí của nhím sẽ giúp bạn nhận ra sớm khi có gì thay đổi. Với một con vật thức lúc bạn sắp ngủ, những ghi chép nhỏ như vậy rất có giá trị khi cần mô tả cho bác sĩ thú y.
Vệ sinh và an toàn cho người
Rửa tay sau mỗi lần chạm. Như nhiều loài bò sát và thú nhỏ, nhím có thể mang vi khuẩn đường ruột như salmonella mà không có biểu hiện bệnh. Rửa tay bằng xà phòng sau khi cầm nhím, dọn chuồng, rửa bánh xe. Không cầm nhím gần chỗ chế biến thức ăn.
Trẻ nhỏ cần người lớn bên cạnh. Trẻ dễ giật mình làm rơi nhím khi bị gai chích. Cho trẻ ngồi dưới sàn, đặt nhím trên khăn trong lòng trẻ, có người lớn ngồi cạnh, và rửa tay ngay sau đó.
Da người có thể bị kích ứng. Một số người nổi mẩn nhẹ ở chỗ gai đâm. Thường tự hết, nhưng nếu kéo dài, sưng nhiều hoặc có vết da tròn bong vảy, hãy đi khám vì có thể là nấm da lây từ thú.
Dọn chuồng định kỳ. Rửa bánh xe hằng ngày, nhặt chỗ bẩn hằng ngày, thay toàn bộ lót chuồng mỗi tuần. Chuồng ẩm, có mùi là môi trường cho nấm và ve.
Khi nào cần đưa nhím đi thú y
Nhím che giấu bệnh tốt, và vì thức đêm nên bạn dễ bỏ qua thay đổi. Đáng lo khi thấy:
- Bỏ ăn một hai bữa liền, hoặc bát thức ăn gần như còn nguyên sau một đêm.
- Phân xanh nhớt, lỏng kéo dài hơn một ngày, hoặc không có phân.
- Rụng gai nhiều kèm da bong vảy, gãi liên tục.
- Đi loạng choạng, mất thăng bằng, đặc biệt nếu ngày càng nặng.
- Sờ thấy cục u dưới da, quanh miệng hoặc bụng; u bướu không hiếm ở nhím lớn tuổi.
- Thở khò khè, chảy mũi, mắt đục hoặc lồi.
- Người lạnh, lừ đừ, không phản ứng: xem bài về giữ ấm và đưa đi khám ngay.
Không tự dùng thuốc trị ve, nấm, giun của chó mèo cho nhím; liều và hoạt chất có thể không hợp. Chỉ dùng thuốc khi bác sĩ thú y đã khám. Khi đưa đi, đặt nhím trong hộp có lót vải và chai nước ấm bọc khăn để giữ ấm trên đường.
Câu hỏi thường gặp
Nhím kiểng có cắn người không?
Nhím có thể cắn, nhất là khi ngửi thấy mùi thức ăn trên tay hoặc khi sợ. Phần lớn chỉ là cắn thử, không mạnh. Rửa tay sạch trước khi cầm, không đưa ngón tay sát mặt nhím và làm quen từ từ giúp hạn chế tình huống này.
Nhím kiểng có hôi không?
Bản thân nhím ít mùi; mùi chủ yếu đến từ chuồng bẩn và bánh xe dính phân. Rửa bánh xe mỗi ngày, thay lót chuồng định kỳ và không để thức ăn thừa ôi trong chuồng thì gần như không có mùi khó chịu.
Có thể nuôi chung hai con nhím kiểng không?
Không nên. Nhím sống đơn độc, nuôi chung dễ đánh nhau hoặc sinh sản ngoài ý muốn. Nếu muốn nuôi hai con, hãy dùng hai chuồng riêng và không cho chúng gặp nhau khi không có người trông.
Nhím kiểng có cần tắm không?
Không cần tắm thường xuyên. Khi chân hoặc bụng bẩn có thể cho đứng ngâm chân trong chậu nước ấm nông, lau khô ngay và giữ ấm. Tắm nhiều làm khô da, và nhím ướt dễ bị lạnh nếu phòng không đủ ấm.
Nhím kiểng với nhím bờm có giống nhau không?
Không. Nhím kiểng là loài ăn côn trùng nhỏ nhập về làm thú cưng. Nhím bờm là loài gặm nhấm to, lông gai dài, là động vật hoang dã và việc nuôi phải theo quy định riêng. Không bắt hay mua nhím rừng về nuôi làm thú cưng.
Nhím kiểng sống được bao lâu?
Thường khoảng bốn đến sáu năm, một số con sống lâu hơn khi được nuôi đúng nhiệt độ, ăn uống hợp lý và khám định kỳ. Hãy tính đến cả những năm cuối khi nhím già yếu và cần chăm sóc nhiều hơn.