Nhím kiểng nuôi trong nhà không được để ngủ đông: khi nhiệt độ xuống thấp, nhím cố hạ thân nhiệt để ngủ đông nhưng cơ thể không chịu nổi, con vật lạnh dần, lừ đừ và có thể chết nếu không được làm ấm kịp. Người nuôi gọi đây là ngủ đông giả, và đây là tình huống khẩn cấp hay gặp nhất với nhím ở miền Bắc mỗi mùa rét, cũng như ở phòng máy lạnh để quá thấp quanh năm.
Bài này giải thích vì sao nhím kiểng khác nhím châu Âu trong phim tài liệu, các dấu hiệu nhím đang bị lạnh, cách làm ấm từ từ khi phát hiện, cách thiết lập đèn sưởi và bộ điều nhiệt cho chuồng, và cách xoay xở khi mất điện giữa đợt rét. Phần nuôi nhím chung có bài riêng.
Vì sao nhím kiểng không được ngủ đông
Nhím châu Âu sống ở vùng có mùa đông dài, trước mùa lạnh chúng ăn tích mỡ rồi hạ thân nhiệt ngủ đông nhiều tháng. Nhím kiểng có nguồn gốc từ vùng thảo nguyên châu Phi, nơi khí hậu ấm quanh năm. Cơ thể chúng không được chuẩn bị cho một giấc ngủ đông thật sự, không tích đủ mỡ, và khi bị lạnh, nỗ lực hạ thân nhiệt khiến con vật suy kiệt.
Trong tình trạng đó, nhịp tim và nhịp thở chậm lại, nhím ngừng ăn, đường ruột ngừng hoạt động, hệ miễn dịch yếu đi. Nếu kéo dài, nhím có thể không tự tỉnh lại được. Ngay cả khi được làm ấm và tỉnh dậy, con vật vẫn có thể gặp các biến chứng như nhiễm trùng, viêm phổi trong những ngày sau, vì vậy luôn cần cho bác sĩ thú y kiểm tra.
Hai yếu tố hay kích thích nhím cố ngủ đông là nhiệt độ thấp và ngày ngắn. Nhiệt độ thì dễ hiểu; còn ánh sáng ít đi vào mùa đông, phòng tối cả ngày vì đóng rèm, cũng có thể làm nhím lừ đừ. Vì vậy giữ ấm và giữ nhịp sáng tối ổn định đi cùng nhau.
Dấu hiệu nhím đang bị lạnh
Hãy kiểm tra nhím ngay khi thấy một trong các dấu hiệu sau, nhất là trong những đêm trời trở rét:
- Bụng lạnh khi áp mu bàn tay vào. Bụng nhím bình thường ấm như da người; bụng mát lạnh là dấu hiệu rõ nhất.
- Cử động chậm chạp, đi loạng choạng, ngủ say bất thường không chịu tỉnh khi được nhấc lên vào buổi tối.
- Cuộn tròn chặt nhưng không xì xì phản ứng như bình thường.
- Run nhẹ hoặc nằm duỗi bất động.
- Bỏ ăn đêm trước, bát thức ăn và bánh xe không có dấu hiệu được dùng.
Đừng nhầm với lúc nhím ngủ say ban ngày. Nhím ngủ bình thường vẫn ấm người, bị đánh thức thì xì xì và cử động nhanh. Điều khác biệt là thân nhiệt. Nếu không chắc, cứ xử lý như bị lạnh, vì làm ấm một con nhím không lạnh cũng không gây hại khi làm từ từ.
Ở miền Nam, nhiều người nghĩ nhím chỉ gặp chuyện này ở miền Bắc. Thực tế một phòng ngủ đóng kín, máy lạnh để thấp suốt đêm, chuồng đặt ngay dưới cửa gió cũng đủ làm nhím lạnh.
Làm ấm khẩn cấp khi phát hiện nhím bị lạnh
Mục tiêu là nâng nhiệt từ từ, không đột ngột. Các bước dưới đây là sơ cứu tạm thời trên đường đến bác sĩ thú y, không thay cho khám:
- Đưa nhím vào áo, áp sát da bụng hoặc ngực của bạn, để thân nhiệt người làm ấm con vật. Đây là cách an toàn và có ngay.
- Hoặc đặt nhím trong hộp có lót khăn, bên cạnh túi chườm ấm hay chai nước ấm bọc hai ba lớp khăn. Kiểm tra bằng tay để chắc không nóng rát.
- Không đặt nhím trực tiếp lên máy sưởi, không dùng máy sấy tóc thổi thẳng, không ngâm vào nước nóng. Làm ấm quá nhanh có thể gây sốc hoặc bỏng.
- Tăng nhiệt độ cả phòng hoặc khu chuồng lên mức ấm.
- Khi nhím bắt đầu cử động, không ép ăn ngay. Chỉ đưa một chút nước khi nhím đã tỉnh hẳn và tự liếm được.
- Gọi hoặc đưa nhím đến bác sĩ thú y có nhận khám động vật ngoại lai ngay khi có thể, kể cả khi nhím đã có vẻ tỉnh lại. Nếu sau một thời gian làm ấm mà nhím vẫn không phản ứng, đi ngay, đừng chờ.
Sau sự cố, hãy tìm hiểu vì sao nhiệt độ chuồng xuống thấp: đèn sưởi hỏng, bộ điều nhiệt đặt sai, nhiệt kế treo sai chỗ hay chuồng đặt cạnh cửa sổ có gió lùa. Không sửa nguyên nhân thì chuyện sẽ lặp lại vào đợt rét sau.
Chọn thiết bị giữ nhiệt cho chuồng
Nhiều người nuôi và bác sĩ thú y thường khuyên giữ chuồng nhím kiểng ở khoảng 24 đến 29 độ C, ổn định ngày đêm. Để làm được điều đó trong mùa đông, bạn cần nguồn nhiệt và một cách kiểm soát nó.
| Thiết bị | Ưu điểm | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| Đèn sưởi gốm (không phát sáng) | Toả nhiệt đều, không phát ánh sáng nên không làm rối nhịp ngày đêm | Rất nóng; phải có chụp bảo vệ, đặt ngoài tầm với, xa vải và giấy |
| Tấm sưởi lót dưới một phần đáy chuồng | Tiết kiệm điện, nhím tự chọn chỗ ấm hay chỗ mát | Chỉ sưởi một góc; nên đi kèm bộ điều nhiệt để tránh quá nóng |
| Bộ điều nhiệt (cảm biến nối với nguồn sưởi) | Tự bật tắt giữ nhiệt độ đặt sẵn | Đặt đầu cảm biến ngang tầm nhím; kiểm tra bằng nhiệt kế riêng |
| Nhiệt kế điện tử có ghi mức thấp nhất | Biết nhiệt độ thấp nhất trong đêm khi bạn ngủ | Đặt ở chỗ nhím nằm, không phải nóc chuồng |
| Đèn sợi đốt sáng | Rẻ, dễ mua | Phát sáng suốt đêm làm rối nhịp sinh học; không phải lựa chọn tốt |
Nguồn sưởi không có bộ điều nhiệt giống như xe không có phanh: hôm nắng ấm chuồng có thể nóng quá mức, nhím nằm duỗi dài, thở nhanh, cũng nguy hiểm không kém lạnh. Bộ điều nhiệt và nhiệt kế riêng là hai thứ nên mua cùng lúc với đèn.
An toàn cháy nổ quan trọng như an toàn cho nhím. Dùng ổ cắm, dây điện đủ tải, không đặt đèn sưởi sát rèm, chăn, giấy lót. Tắt hoặc kiểm tra thiết bị trước khi rời nhà dài ngày.
Giữ nhịp sáng tối và bố trí chuồng mùa đông
Ánh sáng ban ngày đều đặn. Đặt chuồng ở phòng có ánh sáng tự nhiên ban ngày, hoặc bật một bóng đèn phòng theo giờ cố định để nhím có khoảng mười hai tiếng sáng mỗi ngày. Không để phòng tối om cả ngày chỉ vì nhím ngủ ban ngày.
Tránh gió lùa và nền lạnh. Kê chuồng cách nền gạch bằng một tấm gỗ hoặc xốp, xa cửa sổ, cửa ra vào. Ở nhà gỗ, nhà sàn vùng núi phía Bắc, gió lọt qua khe vách đêm xuống rất nhanh.
Che bớt một phần chuồng. Phủ chăn mỏng lên một phần nắp và thành chuồng giúp giữ nhiệt, nhưng chừa lối thông gió, không phủ kín toàn bộ.
Thêm chỗ trốn ấm. Túi ngủ bằng vải dày, nhà gỗ có lót vải giúp nhím tự giữ ấm. Đặt chỗ trốn gần nguồn sưởi nhưng không ngay dưới đèn, để nhím tự chọn mức ấm.
Kiểm tra mỗi tối. Mỗi tối khi cho ăn, áp tay vào bụng nhím và nhìn nhiệt kế ghi mức thấp nhất đêm trước. Hai việc này mất chưa tới một phút.
Những sai lầm hay gặp khi giữ ấm cho nhím
Phần lớn sự cố nhím bị lạnh không do người nuôi thiếu thiết bị mà do dùng thiết bị chưa đúng. Những tình huống hay gặp:
- Treo nhiệt kế trên nóc chuồng hoặc trên tường phòng, nơi khí nóng bốc lên, trong khi chỗ nhím nằm dưới đáy lạnh hơn vài độ.
- Chỉ bật đèn sưởi ban ngày rồi tắt khi đi ngủ để tiết kiệm điện, trong khi nhiệt độ thấp nhất lại rơi vào khoảng gần sáng.
- Đèn sưởi đặt ở một đầu chuồng quá rộng, nửa kia lạnh, chỗ trốn lại nằm đúng phía lạnh.
- Không thử thiết bị trước mùa rét: đèn đã cháy bóng, bộ điều nhiệt hỏng cảm biến mà không ai biết cho đến đêm lạnh đầu tiên.
- Mở cửa sổ phòng cho thoáng vào buổi chiều rồi quên đóng khi trời trở gió.
- Cho nhím ra chơi lâu trên sàn gạch lạnh hoặc ngoài ban công vào tối mùa đông.
- Tắm nhím vào mùa lạnh rồi để tự khô.
Một thói quen đơn giản giúp tránh gần hết các lỗi trên: đầu mỗi mùa đông, chạy thử toàn bộ hệ thống sưởi trong hai ba ngày khi trời chưa rét hẳn, ghi lại nhiệt độ thấp nhất và cao nhất mỗi đêm ở chỗ nhím nằm. Khi con số đã ổn định trong khoảng mong muốn, bạn mới yên tâm bước vào những đợt rét đậm.
Nếu bạn nuôi nhiều loài trong nhà, đừng mặc định nhiệt độ hợp với thỏ hay chuột lang cũng hợp với nhím. Thỏ và chuột lang sợ nóng hơn sợ lạnh, còn nhím thì ngược lại, nên đặt các chuồng ở những vị trí khác nhau trong nhà.
Khi mất điện giữa đợt rét
Đèn sưởi và tấm sưởi đều cần điện, nên mất điện vào đêm rét là nỗi lo thật với người nuôi nhím ở miền Bắc. Chuẩn bị sẵn từ đầu mùa đông một bộ dự phòng: vài túi chườm giữ nhiệt dùng một lần, một chiếc hộp xốp có nắp, một bình giữ nhiệt để đựng nước ấm, khăn dày và một chiếc đèn pin.
Khi mất điện, chuyển nhím vào hộp xốp có lót khăn, đặt túi chườm hoặc chai nước ấm bọc khăn ở một góc, đậy nắp chừa khe thở. Hộp nhỏ giữ nhiệt tốt hơn chuồng lớn. Mang hộp vào phòng ấm nhất trong nhà, có thể là phòng có nhiều người ngủ. Thay túi chườm khi nguội, kiểm tra bụng nhím vài giờ một lần.
Không dùng bếp than, bếp cồn, nến hay than tổ ong trong phòng kín để sưởi cho nhím hay cho người. Khí độc từ việc đốt trong phòng kín nguy hiểm cho cả nhà. Nếu nhà thường xuyên mất điện, một bộ lưu điện nhỏ đủ chạy tấm sưởi vài giờ là khoản đáng cân nhắc.
Khi đi vắng nhiều ngày giữa mùa đông, người trông nhím cần biết cách đọc nhiệt kế, cách kiểm tra bụng nhím và cách làm ấm khẩn cấp. Viết những điều này ra giấy dán cạnh chuồng, kèm tên phòng khám thú y gần nhất.
Câu hỏi thường gặp
Nhiệt độ bao nhiêu thì nhím kiểng bắt đầu nguy hiểm?
Nhiều người nuôi nhận thấy nhím bắt đầu có biểu hiện lừ đừ khi chuồng xuống dưới khoảng 20 độ C, tuỳ con. Cách an toàn là giữ chuồng ổn định trong khoảng 24 đến 29 độ C và theo dõi bằng nhiệt kế đặt ngang tầm nhím.
Nhím đã tỉnh lại sau khi làm ấm thì có cần đi khám không?
Nên đi. Cơ thể nhím đã chịu căng thẳng lớn, có thể gặp nhiễm trùng, rối loạn tiêu hoá hay viêm phổi trong những ngày sau. Bác sĩ thú y sẽ kiểm tra và hướng dẫn cách theo dõi, cho ăn trong giai đoạn hồi phục.
Dùng đèn sưởi thường cho nhím có được không?
Đèn sợi đốt phát sáng mạnh làm rối nhịp ngày đêm nếu bật suốt đêm. Đèn sưởi gốm không phát sáng hoặc tấm sưởi đi kèm bộ điều nhiệt là lựa chọn phù hợp hơn. Dù loại nào, luôn có chụp bảo vệ và đặt xa vật dễ cháy.
Nuôi nhím ở miền Nam có cần đèn sưởi không?
Phần lớn thời gian trong năm thì không, nhưng nếu nhím ở phòng máy lạnh để thấp suốt đêm, hoặc vào những đợt trời se lạnh, nhiệt độ chuồng vẫn có thể xuống thấp. Hãy đặt nhiệt kế ghi mức thấp nhất để biết thực tế thay vì đoán.
Nhím nằm duỗi dài khi có đèn sưởi là sao?
Nhím nằm duỗi bụng sát sàn, thở nhanh thường là đang quá nóng. Kiểm tra nhiệt độ ngay, giảm nguồn sưởi và bảo đảm chuồng có góc mát để nhím rời khỏi chỗ nóng. Bộ điều nhiệt giúp tránh tình huống này.
Có nên để nhím ngủ đông cho giống tự nhiên không?
Không. Nhím kiểng có nguồn gốc vùng khí hậu ấm và không thích nghi với ngủ đông. Cố gắng ngủ đông khiến con vật suy kiệt và có thể tử vong. Mục tiêu của người nuôi là giữ ấm ổn định để nhím không phải rơi vào trạng thái đó.