Thỏ cảnh khoẻ nhờ cỏ khô: cỏ khô sạch phải có sẵn cả ngày và chiếm phần lớn khẩu phần, rau xanh là phần phụ, thức ăn viên chỉ một lượng nhỏ, còn trái cây và bánh kẹo chỉ là món thưởng hiếm hoi hoặc không cho. Hình ảnh con thỏ gặm củ cà rốt trong phim hoạt hình đã làm nhiều người nuôi sai từ ngày đầu. Cà rốt nhiều đường, còn thỏ cần chất xơ thô để răng mòn đều và ruột chạy đều.
Bài này giải thích vì sao bộ tiêu hoá của thỏ lại đòi hỏi như vậy, cách chọn và bảo quản cỏ khô trong khí hậu ẩm ở Việt Nam, cách cho rau, cách đổi thức ăn mà không làm thỏ đau bụng, và danh sách những thứ không nên đưa vào miệng thỏ. Bài không thay cho chỉ dẫn của bác sĩ thú y với thỏ đang bệnh, thỏ già hay thỏ đã có vấn đề về răng.
Vì sao thỏ cần cỏ khô nhiều đến vậy
Thỏ là động vật ăn cỏ có ruột rất dài và một đoạn manh tràng lớn, nơi vi sinh vật lên men chất xơ. Chất xơ thô từ cỏ giữ cho ruột co bóp đều; khi thiếu xơ, ruột chậm lại, thức ăn ứ đọng và hệ vi sinh mất cân bằng. Đây là lý do thỏ ăn nhiều tinh bột, đường thường hay tiêu chảy, đầy hơi hoặc ngược lại là bỏ ăn, không đi phân.
Răng thỏ, cả răng cửa lẫn răng hàm, mọc liên tục suốt đời. Cỏ khô dai, cứng, buộc thỏ nhai nghiền theo chiều ngang trong thời gian dài, nhờ đó răng mòn đều. Thức ăn viên hay rau mềm được nhai nhanh vài cái là nuốt, không đủ để mài răng hàm. Nhiều ca răng mọc lệch, mọc nhọn đâm vào má có liên quan đến khẩu phần ít cỏ.
Thỏ còn có một thói quen làm người mới nuôi hoảng: ăn lại một loại phân mềm, bóng, thành chùm, thường vào ban đêm hoặc sáng sớm. Đó là phân manh tràng, chứa vitamin và chất dinh dưỡng do vi sinh tạo ra, và việc ăn lại là hoàn toàn bình thường. Nếu bạn thấy nhiều chùm phân mềm bỏ lại không ăn, dính bết ở mông, thì đó mới là dấu hiệu khẩu phần đang quá giàu dinh dưỡng, ít xơ.
Tỷ lệ khẩu phần gợi ý cho thỏ trưởng thành
Bảng dưới đây là cách chia mà nhiều tài liệu chăm sóc thỏ cảnh cùng hướng tới. Con số cụ thể nên điều chỉnh theo cân nặng, tuổi và lời khuyên của bác sĩ thú y.
| Nhóm thức ăn | Vai trò | Cách cho |
|---|---|---|
| Cỏ khô (cỏ hoà thảo phơi khô) | Nền chính: chất xơ, mài răng, giữ ruột chạy đều | Có sẵn cả ngày, lượng mỗi ngày tương đương kích thước cơ thể thỏ |
| Rau xanh, rau thơm | Bổ sung nước, vitamin, đa dạng mùi vị | Một hai nắm mỗi ngày tuỳ cỡ thỏ, rửa sạch, để ráo |
| Thức ăn viên cho thỏ | Bổ sung khoáng, vitamin đều đặn | Lượng nhỏ, đong theo cân nặng; không đổ đầy bát |
| Trái cây, củ ngọt | Món thưởng, dùng khi tập luyện, cho thuốc | Vài miếng nhỏ, không phải ngày nào cũng cho |
| Nước sạch | Thiết yếu, nhất là khi ăn nhiều cỏ khô | Luôn có, thay mỗi ngày |
Thỏ con dưới khoảng sáu tháng tuổi đang lớn nên thường được cho cỏ alfalfa (cỏ linh lăng) giàu đạm và canxi hơn. Khi thỏ trưởng thành, người nuôi chuyển dần sang cỏ hoà thảo như timothy, cỏ yến mạch hay cỏ pangola, vì ăn alfalfa lâu dài dễ thừa canxi và tăng cân. Việc chuyển nên kéo dài vài tuần, trộn dần tỷ lệ.
Nếu thỏ đang ăn quá nhiều thức ăn viên và ít cỏ, đừng cắt viên đột ngột. Giảm từng chút một trong vài tuần, đồng thời để cỏ khô thơm, mới mở túi ở chỗ dễ với nhất. Thỏ đói nhẹ sẽ tự tìm đến cỏ.
Chọn và bảo quản cỏ khô ở khí hậu nồm ẩm
Ở Việt Nam, khó khăn lớn nhất với cỏ khô không phải mua ở đâu mà là giữ cho cỏ không ẩm mốc, đặc biệt ở miền Bắc mùa nồm và miền Nam mùa mưa. Khi chọn và cất cỏ, bạn để ý:
- Cỏ tốt có màu xanh nhạt đến vàng xanh, mùi thơm như rơm mới, thân giòn. Cỏ ngả nâu đen, có mùi chua, mùi ẩm hoặc có bụi trắng xám là cỏ đã mốc, phải bỏ.
- Mua lượng vừa đủ dùng trong vài tuần thay vì mua cả bao lớn để dành, trừ khi bạn có chỗ cất khô ráo.
- Cất trong thùng nhựa có đục lỗ thoáng hoặc túi vải, kê cao khỏi sàn, tránh xa nhà tắm và bếp nấu. Túi ni lông kín giữ hơi ẩm, dễ làm cỏ mốc từ giữa.
- Có thể cho một gói hút ẩm loại an toàn vào thùng chứa, nhưng đặt trong túi lưới để thỏ không gặm phải.
- Lắc rũ bớt bụi cỏ trước khi cho vào giá. Bụi cỏ quá nhiều có thể làm thỏ hắt hơi.
- Cỏ thỏ đã bới tung, dính nước tiểu dưới sàn nên bỏ đi, không gom lại cho ăn tiếp.
Thỏ kén cỏ khá rõ. Một con có thể chê cỏ của túi này nhưng ăn ngon túi khác cùng loại. Nếu thỏ ăn cỏ ít đi, thử đổi lô, trộn hai loại cỏ khác nhau, hoặc rải cỏ thành nhiều đống nhỏ quanh khu ở để thỏ tìm kiếm như khi gặm cỏ ngoài đồng.
Rau xanh: cách chọn và cách cho
Bắt đầu từ ít và từng loại một. Khi giới thiệu một loại rau mới, cho một lượng nhỏ và theo dõi phân trong một hai ngày. Phân vẫn tròn, khô, đều cỡ thì tăng dần. Phân mềm, nhão thì ngừng loại đó. Thỏ con mới về chưa nên cho nhiều rau ngay.
Các loại rau và lá người nuôi thỏ hay dùng. Rau thơm như ngò, thì là, húng quế, bạc hà; cần tây (cắt khúc ngắn vì xơ dọc dài); lá cải bẹ, cải ngọt; lá cà rốt; xà lách lá xanh đậm; lá dâu tằm sạch. Đây là những ví dụ thường gặp, không phải danh sách đầy đủ, và mỗi con thỏ hợp mỗi kiểu.
Rửa sạch, để ráo, không cho rau ướt sũng. Rau mua ở chợ có thể còn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, nên ngâm rửa kỹ như rau cho người. Rau còn đọng nước, nhất là khi trời nóng, dễ lên men trong dạ dày. Để ráo trên rổ hoặc thấm bằng khăn sạch trước khi cho ăn.
Không hái cỏ, lá ven đường. Cỏ ven đường có thể dính khói xe, nước thải, phân chó mèo hoặc thuốc diệt cỏ. Nếu muốn cho thỏ ăn cỏ tươi, chỉ dùng cỏ ở vườn nhà mà bạn biết chắc không phun thuốc.
Đa dạng hơn là nhiều. Mỗi ngày nên có hai ba loại rau khác nhau thay vì một đống lớn một loại. Một số loại rau như cải bó xôi, lá củ cải có nhiều oxalat hoặc canxi, cho xen kẽ thay vì ngày nào cũng cho.
Thức ăn viên, trái cây và món thưởng
Thức ăn viên dành cho thỏ có ích vì bổ sung đều khoáng chất và vitamin, nhưng nó nhỏ về lượng. Nên chọn loại viên đồng nhất, mỗi viên giống nhau, thay vì loại trộn nhiều hạt màu, hạt ngũ cốc, hạt hướng dương và miếng trái cây sấy. Ở loại trộn, thỏ hay nhặt phần ngon, nhiều tinh bột và để lại phần xơ, thành ra ăn lệch mà người nuôi không biết.
Lượng viên mỗi ngày nên đong theo cân nặng của thỏ và lời dặn của bác sĩ thú y, thường chỉ là một hai thìa nhỏ với thỏ cỡ vừa. Đổ đầy bát rồi để cả ngày là cách nhanh nhất để thỏ béo lên và chê cỏ khô. Thỏ béo khó tự làm sạch vùng mông, dễ bị dính phân, viêm da và đau khớp về già.
Trái cây như táo bỏ hạt, chuối, dưa hấu, đu đủ, hay củ cà rốt đều nhiều đường. Chúng hữu ích làm món thưởng: một miếng nhỏ bằng đầu ngón tay khi thỏ vào chuồng, khi tập gọi tên, hoặc để làm quen với bàn tay người. Không nên cho trái cây mỗi ngày, và càng không nên thay bữa rau bằng trái cây.
Các loại bánh thưởng bán sẵn cho thỏ thường làm từ ngũ cốc, mật ong, sữa chua. Đọc thành phần trước khi mua; loại có đường, sữa, hạt ngũ cốc nguyên hạt thì nên bỏ qua. Một nhánh cỏ khô loại thơm hơn, một lá húng quế cũng là món thưởng tốt mà không gây hại.
Những thứ không nên cho thỏ ăn
Danh sách dưới đây gồm những món thường gặp trong bếp nhà Việt mà thỏ không nên ăn. Nếu thỏ đã lỡ ăn một lượng đáng kể, hãy liên hệ bác sĩ thú y thay vì chờ xem.
- Sô-cô-la, bánh kẹo, bánh mì, bánh quy, cơm, mì, ngũ cốc ăn sáng: nhiều tinh bột, đường, có món chứa chất độc với thú.
- Hành, tỏi, hẹ, kiệu và các món nấu có những thứ này.
- Quả bơ, kể cả vỏ và hạt.
- Lá và thân cây khoai tây, lá cà chua, khoai tây sống.
- Các loại đậu sống, hạt khô, hạt trái cây như hạt táo, hạt đào.
- Sữa, sữa chua, phô mai và mọi thức ăn của người đã nêm gia vị.
- Cây cảnh trong nhà như trầu bà, vạn niên thanh, lan ý, lô hội, và hoa cắm bình không rõ loại.
- Thức ăn của chó mèo hay của chuột cảnh, vì công thức khác hẳn nhu cầu của thỏ.
Nguyên tắc chung: chỉ cho những gì bạn biết chắc là an toàn với thỏ. Khi không chắc, không cho. Trẻ em trong nhà hay muốn chia bánh cho thỏ, nên dặn kỹ và để sẵn một hộp rau thơm hay cỏ thưởng để các con có món đúng mà cho.
Đổi thức ăn và xử lý khi thỏ bỏ ăn
Đổi khẩu phần đột ngột là nguyên nhân hay gặp khiến thỏ mới về nhà bị tiêu chảy hay bỏ ăn. Làm theo trình tự sau giúp ruột thỏ thích nghi:
- Giữ nguyên thức ăn người bán đã cho ăn trong một hai tuần đầu, chỉ thêm cỏ khô có sẵn liên tục.
- Trộn dần thức ăn viên mới vào viên cũ theo tỷ lệ tăng dần trong khoảng hai tuần.
- Thêm từng loại rau mới một, mỗi lần cách nhau vài ngày, theo dõi phân.
- Ghi lại những gì thỏ ăn và tình trạng phân mỗi ngày trong giai đoạn đổi; khi có chuyện, ghi chép này giúp bác sĩ thú y rất nhiều.
- Nếu thỏ bỏ ăn cỏ, ngồi một góc, không đi phân trong khoảng nửa ngày, đừng cố ép ăn hay tự cho uống thuốc. Đó là tình huống cần đưa đến bác sĩ thú y có kinh nghiệm với thỏ ngay trong ngày.
Thỏ không thể nôn, và bộ tiêu hoá của nó dừng lại thì diễn biến nhanh hơn ở chó mèo. Vì vậy với thỏ, "để mai xem sao" là thói quen nên bỏ. Thà đi khám mà không sao còn hơn chậm vài giờ ở một ca tắc ruột.
Câu hỏi thường gặp
Thỏ cảnh có ăn cà rốt hằng ngày được không?
Không nên. Cà rốt nhiều đường, phù hợp làm món thưởng vài miếng nhỏ mỗi tuần. Lá cà rốt thì ít đường hơn và có thể dùng như một loại rau xanh trong khẩu phần, miễn là rửa sạch và cho xen kẽ với các loại khác.
Thỏ không chịu ăn cỏ khô thì phải làm sao?
Thường là do thỏ đã quen ăn nhiều thức ăn viên hoặc trái cây, hoặc cỏ đang dùng không thơm. Giảm dần viên, đổi lô cỏ mới, rải cỏ nhiều chỗ và đặt cỏ cạnh khay vệ sinh. Nếu thỏ chê cỏ kèm chảy dãi, rơi thức ăn khi nhai, hãy cho thỏ đi khám răng.
Cho thỏ ăn rau muống có sao không?
Rau muống là loại rau nhiều nước. Một số người nuôi vẫn cho ăn lượng nhỏ, số khác tránh vì thấy thỏ dễ đi phân mềm. Nếu muốn thử, hãy cho rất ít, để thật ráo, theo dõi phân một hai ngày, và không dùng làm rau chính.
Thỏ có cần uống nước không khi đã ăn rau?
Có. Thỏ ăn nhiều cỏ khô thì cần nhiều nước, rau chỉ bù được một phần. Luôn để nước sạch, thay mỗi ngày. Nhiều thỏ uống từ bát nặng nhiều hơn so với bình treo, nên bạn có thể để cả hai lúc đầu để xem thỏ thích loại nào.
Thức ăn viên loại trộn nhiều màu có tốt hơn không?
Không. Loại trộn nhiều hạt màu, hạt ngũ cốc và trái cây sấy khiến thỏ nhặt phần ngon nhiều tinh bột và bỏ phần xơ. Loại viên đồng nhất, cho lượng nhỏ đong theo cân nặng, giúp kiểm soát khẩu phần tốt hơn.
Thỏ già có cần ăn khác thỏ trẻ không?
Thỏ già thường cần được theo dõi cân nặng, răng và thận kỹ hơn, có con cần giảm canxi, có con cần thêm năng lượng vì gầy đi. Không có công thức chung, nên đưa thỏ già đi khám định kỳ và hỏi bác sĩ thú y về khẩu phần cụ thể.