Nuôi chim, bò sát, rùa hay thú nhỏ trong nhà nhìn chung an toàn nếu giữ vệ sinh đúng cách, nhưng một số mầm bệnh có thể lây sang người, trong đó đáng nhớ nhất là vi khuẩn salmonella ở bò sát, rùa và bệnh sốt vẹt ở chim. Phần lớn ca lây có thể phòng được bằng những thói quen rất đơn giản, quan trọng nhất là rửa tay.
Bài này giới thiệu ở mức phổ thông các bệnh thường được nhắc tới, ai trong gia đình cần cẩn thận hơn, cách bố trí chuồng trại và việc chăm để giảm rủi ro, và khi nào người cần đi khám hay thú cần đến bác sĩ thú y. Bài không thay thế lời khuyên của bác sĩ; nếu người trong nhà có triệu chứng, hãy đi khám và kể rõ chuyện nuôi thú.
Nuôi thú ngoại lai có nguy hiểm cho sức khoẻ không
Mọi loài động vật, kể cả chó mèo và chính con người, đều mang theo vi khuẩn, nấm, ký sinh trùng. Phần lớn vô hại, một số ít có thể gây bệnh cho người khi có điều kiện, giới y học gọi chung là bệnh lây truyền giữa động vật và người. Nuôi thú ngoại lai không đặc biệt nguy hiểm hơn nuôi chó mèo, nhưng có vài điểm riêng mà người nuôi nên biết.
Điểm riêng đầu tiên là nhiều con vật mang mầm bệnh mà trông hoàn toàn khoẻ mạnh. Một con rùa tai đỏ bơi lội vui vẻ, một con rồng Úc ăn uống bình thường vẫn có thể thải vi khuẩn salmonella qua phân. Vì vậy bạn không thể dựa vào vẻ ngoài của con vật để quyết định có cần rửa tay hay không.
Điểm thứ hai là cách tiếp xúc. Bể rùa, bể cá đặt ngay trong phòng khách, nước bể văng ra sàn; trẻ con thích cầm nắm, hôn hít con vật; người lớn rửa chuồng ở bồn rửa bát cho tiện. Những thói quen ấy đưa mầm bệnh từ môi trường của con vật sang môi trường ăn ở của người. Phòng bệnh chủ yếu là cắt những đường đi này.
Những bệnh thường được nhắc tới, ở mức phổ thông
Bảng dưới đây không đầy đủ và không dùng để tự chẩn đoán. Nó giúp bạn biết những tên bệnh hay được nhắc khi nói về thú ngoại lai, lây qua đường nào, và nên phòng thế nào.
| Bệnh / mầm bệnh | Thường liên quan tới | Lây chủ yếu qua | Cách phòng chính |
|---|---|---|---|
| Vi khuẩn salmonella | Bò sát, rùa, ếch, kỳ giông; cả nhím kiểng | Tay chạm con vật, nước bể, chuồng rồi đưa lên miệng | Rửa tay, không rửa đồ thú ở bếp, trẻ nhỏ có người lớn kèm |
| Bệnh sốt vẹt | Vẹt, chim cảnh, chim bồ câu | Hít bụi phân khô, bụi lông, dịch mũi của chim | Lồng sạch, lau ẩm thay vì quét khô, đưa chim ốm đi thú y |
| Phản ứng phổi do bụi lông, phân chim | Nuôi nhiều chim trong phòng kín lâu năm | Hít bụi lâu dài | Thông gió, hạn chế bụi, đeo khẩu trang khi dọn |
| Nhiễm trùng da từ nước bể cá | Bể cá, hồ cá | Vết xước trên tay tiếp xúc nước bể | Đeo găng khi tay có vết thương, rửa tay sau khi làm bể |
| Nấm da | Thỏ, chuột lang, nhím kiểng | Chạm vào vùng da, lông bị nấm | Đưa thú có mảng trụi lông đi khám, rửa tay, giặt khăn lót |
| Nhiễm trùng vết cắn, vết cào | Vẹt, thỏ, bò sát, chuột lang | Vết thương hở do bị cắn, cào | Rửa sạch vết thương, theo dõi sưng đỏ, đi khám khi cần |
Ngoài các bệnh trên, khi chim nuôi hoặc chim quanh nhà chết nhiều bất thường trong thời gian ngắn, bạn không nên tự xử lý bằng tay trần mà nên báo cho cơ quan thú y địa phương, vì đó có thể là dấu hiệu bệnh cần được kiểm tra, trong đó có bệnh cúm ở gia cầm và chim.
Ai trong nhà cần cẩn thận hơn
Trẻ dưới 5 tuổi. Trẻ nhỏ hay đưa tay lên miệng, hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, và dễ bị bệnh nặng hơn khi nhiễm salmonella. Nhiều cơ quan y tế công cộng trên thế giới khuyên trẻ dưới 5 tuổi không nên trực tiếp cầm nắm bò sát, rùa, lưỡng cư. Ở một số nước, việc bán rùa con cỡ nhỏ đã bị hạn chế từ lâu vì liên quan tới ca nhiễm ở trẻ em.
Người đang mang thai. Nên tránh dọn chuồng bò sát, lồng chim, bể rùa; nhờ người khác làm, hoặc nếu phải làm thì đeo găng, khẩu trang và rửa tay kỹ.
Người cao tuổi. Sức đề kháng giảm theo tuổi, nên dễ bị ảnh hưởng hơn. Ông bà chăm chim, chăm cá vẫn được, chỉ cần chú ý vệ sinh.
Người có bệnh làm suy giảm miễn dịch. Người đang điều trị ung thư, đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, mắc bệnh mạn tính làm suy giảm miễn dịch nên hỏi bác sĩ điều trị của mình trước khi nuôi bò sát, chim mới, và tránh tự dọn chuồng.
Người có bệnh phổi, hen. Bụi lông chim, bụi phân khô có thể làm triệu chứng nặng hơn. Đặt lồng chim ngoài phòng ngủ, thông gió tốt.
Thói quen vệ sinh trong nhà
Không cần biến nhà thành phòng thí nghiệm. Một vài quy tắc nhất quán, cả nhà cùng làm, đủ để giảm phần lớn rủi ro:
- Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch ngay sau khi chạm vào con vật, chuồng, bể, thức ăn của nó, kể cả khi chỉ thò tay vào bể một chút. Dung dịch rửa tay khô chỉ là phương án tạm khi không có nước.
- Không ăn uống, hút thuốc trong lúc chăm thú hay dọn chuồng.
- Không rửa chuồng, bể, chén ăn của thú ở bồn rửa bát hay trên bàn bếp. Dùng bồn rửa trong nhà tắm, ngoài sân, rồi vệ sinh bồn sau đó.
- Không để bò sát, rùa bò tự do trong bếp, trên bàn ăn, trên giường.
- Không hôn, không áp mặt vào bò sát, rùa, chim. Vẹt thân người cũng không nên được mớm thức ăn bằng miệng.
- Dọn lồng chim bằng cách lau ẩm, xịt nước nhẹ cho phân khô ẩm lại rồi mới lau, thay vì quét khô làm bụi bay. Đeo khẩu trang khi dọn lồng nhiều chim.
- Đeo găng tay khi làm bể cá nếu tay có vết xước, vết đứt.
- Giặt khăn lót, khăn tắm của thú riêng, không giặt chung với khăn mặt, đồ của trẻ nhỏ.
Với trẻ con, thay vì cấm hẳn, hãy biến việc rửa tay thành một phần của "nghi lễ" chăm thú: cho ăn xong, chơi xong là cùng nhau ra bồn rửa tay. Trẻ nhỏ tuổi chăm thú luôn có người lớn đi cùng.
Những hiểu lầm thường gặp
"Con vật trông sạch sẽ thì không có vi khuẩn." Vi khuẩn như salmonella sống trong ruột và thải theo phân, không liên quan đến việc con vật trông sạch hay bể nước trong. Một con rùa vừa được tắm vẫn có thể mang vi khuẩn.
"Rửa tay bằng nước là đủ." Nước giúp trôi bớt bụi bẩn nhưng xà phòng mới giúp loại bỏ phần lớn vi khuẩn bám trên da. Chà kỹ kẽ ngón, móng tay, cổ tay, rồi tráng và lau khô.
"Thú nuôi lâu năm trong nhà thì không lây gì." Con vật có thể mang mầm bệnh suốt đời mà không ốm. Thói quen vệ sinh cần duy trì lâu dài, không chỉ trong thời gian đầu mới mua.
"Cho con vật uống kháng sinh định kỳ để phòng lây." Đây là thói quen có hại: không loại được mầm bệnh một cách chắc chắn, gây tác dụng phụ cho con vật và góp phần làm vi khuẩn kháng thuốc. Việc dùng thuốc chỉ nên theo chỉ định của bác sĩ thú y.
"Bệnh từ thú cưng chỉ đáng lo với trẻ con." Trẻ nhỏ đúng là nhóm cần cẩn thận nhất, nhưng người lớn tuổi, người mang thai, người suy giảm miễn dịch cũng cần chú ý. Người khoẻ mạnh vẫn có thể bị bệnh nếu chủ quan lâu ngày.
Bố trí chuồng trại để giảm rủi ro
Chỗ đặt chuồng ảnh hưởng nhiều tới mức tiếp xúc hằng ngày. Bể rùa, chuồng bò sát nên đặt ở nơi trẻ nhỏ không tự với tới, tránh khu bếp và phòng ăn. Lồng chim tránh đặt trong phòng ngủ, nhất là phòng ngủ của trẻ nhỏ, người có bệnh phổi; nơi đặt lồng nên thông gió tốt để bụi không đọng lại.
Thay nước bể rùa, bể cá theo cách hạn chế văng bắn: dùng ống hút nước, xô riêng chỉ dành cho bể, đổ nước thải vào nhà vệ sinh hay cống thoát nước, không đổ ra bồn rửa chén hay chậu cây rau ăn. Xô, vợt, chổi cọ bể để riêng, phơi khô sau mỗi lần dùng.
Nếu nuôi nhiều loài, bố trí khu vực làm việc với thú ở một chỗ cố định, có xà phòng, khăn giấy, thùng rác có nắp. Khi mọi thứ ở sẵn một chỗ, việc rửa tay và dọn dẹp trở thành thói quen tự nhiên thay vì một việc phải nhớ.
Khi nào người cần đi khám, khi nào thú cần đến bác sĩ thú y
Nếu người trong nhà bị tiêu chảy, sốt, đau bụng sau khi tiếp xúc bò sát, rùa; sốt, ho, khó thở, mệt kéo dài sau khi chăm chim, nhất là khi chim đang ốm; vết cắn, vết cào sưng đỏ, nóng, chảy mủ; vết xước trên tay nổi cục, lở loét lâu lành sau khi làm bể cá; hoặc mảng da đỏ, tròn, ngứa sau khi bế thỏ, chuột lang, hãy đi khám bác sĩ. Kể rõ cho bác sĩ bạn đang nuôi loài gì, vì thông tin này giúp bác sĩ nghĩ tới những nguyên nhân dễ bỏ sót.
Về phía con vật, đưa đến bác sĩ thú y khi chim xù lông, khó thở, chảy dịch mắt mũi, phân bất thường; bò sát, rùa tiêu chảy, bỏ ăn, sụt cân; thỏ, chuột lang có mảng trụi lông, đóng vảy; hoặc nhiều con cùng ốm. Điều trị cho con vật đúng cách cũng là bảo vệ người trong nhà.
Tuyệt đối không vì sợ lây mà bỏ con vật ra ngoài tự nhiên, thả rùa xuống hồ hay thả chim đi. Làm vậy vừa không giải quyết được nguy cơ, vừa có thể gây hại cho môi trường và vi phạm quy định về thả động vật ngoại lai. Nếu gia đình không thể nuôi tiếp, hãy tìm người nhận nuôi có trách nhiệm hoặc hỏi các nhóm cứu hộ.
Câu hỏi thường gặp
Rùa tai đỏ có phải lúc nào cũng mang salmonella không?
Không phải mọi con, nhưng nhiều rùa và bò sát mang vi khuẩn này trong ruột mà không có biểu hiện bệnh, và thải ra theo phân không đều. Vì không thể biết con nào mang, cách an toàn là coi như con nào cũng có thể mang và luôn rửa tay sau khi tiếp xúc.
Có xét nghiệm để biết rùa nhà mình có salmonella không?
Bác sĩ thú y có thể làm xét nghiệm, nhưng vi khuẩn thải ra không đều nên một lần âm tính không chắc là con vật không mang. Dùng thuốc để loại bỏ hoàn toàn cũng thường không được khuyến khích. Vệ sinh tốt vẫn là biện pháp chính.
Bệnh sốt vẹt có dễ lây không?
Bệnh lây chủ yếu khi hít phải bụi từ phân khô, lông, dịch mũi của chim mang mầm bệnh, nhất là chim đang ốm hoặc mới mua. Giữ lồng sạch, lau ẩm, thông gió và đưa chim ốm đi thú y giúp giảm nguy cơ. Người có triệu chứng hô hấp nên kể với bác sĩ chuyện nuôi chim.
Trẻ con có nên nuôi rùa không?
Trẻ lớn có thể cùng cha mẹ nuôi rùa nếu cả nhà giữ vệ sinh tốt, trong đó cha mẹ chịu trách nhiệm chính. Trẻ dưới 5 tuổi được khuyên không trực tiếp cầm rùa, bò sát. Nên cân nhắc kỹ vì rùa sống rất lâu và tuyệt đối không được thả ra tự nhiên.
Có cần đeo khẩu trang khi dọn lồng chim không?
Với một hai con chim, lồng được dọn thường xuyên bằng cách lau ẩm, nhiều người không cần. Khi nuôi nhiều chim, dọn lồng ở phòng kín, chim đang ốm, hoặc người dọn có bệnh phổi, đeo khẩu trang và làm ẩm phân trước khi lau là thói quen nên có.
Bị vẹt cắn chảy máu thì xử lý thế nào?
Rửa vết thương ngay dưới vòi nước sạch với xà phòng, lau khô, che bằng băng sạch. Theo dõi vài ngày; nếu vết thương sâu, sưng đỏ, nóng, chảy mủ, hoặc bạn có bệnh nền, hãy đi khám và kể là bị chim cắn. Đồng thời xem lại vì sao vẹt cắn để điều chỉnh cách chơi.