Thay lông là việc mỗi con chim trưởng thành phải trải qua hằng năm: lông cũ rụng dần, lông mới mọc lên, kéo dài từ vài tuần tới hơn một tháng, trong lúc đó chim thường ít hót, ăn nhiều đạm hơn và dễ nhiễm lạnh hơn. Phần lớn người mới hoảng vì thấy đáy lồng đầy lông và chim im tiếng, trong khi đó là chuyện bình thường; cái cần học là phân biệt thay lông tự nhiên với rụng lông vì bệnh, vì ký sinh hay vì chim tự nhổ.
Bài này giải thích quá trình thay lông diễn ra thế nào, chim cần gì trong giai đoạn này, cách xử lý tình huống lông ống chảy máu, và các dấu hiệu cho thấy rụng lông không còn là thay lông nữa.
Thay lông diễn ra thế nào và vì sao chim mệt
Lông chim không mọc lại liên tục như tóc người. Mỗi sợi lông khi đã mọc xong là một cấu trúc chết, chỉ dùng được đến khi mòn xơ. Vì vậy chim phải thay cả bộ theo chu kỳ, thường mỗi năm một lần lớn ở chim cảnh trưởng thành. Ở nhiều loài, đợt thay lông chính rơi vào khoảng sau mùa sinh sản, khi chim không còn phải dồn sức cho việc ghép đôi, ấp trứng.
Chim thường không rụng lông ồ ạt cùng lúc mà theo thứ tự: lông ở hai bên thân rụng và mọc lại đối xứng, nhờ vậy chim vẫn giữ được thăng bằng và khả năng bay. Bạn sẽ thấy lông tơ nhỏ rơi trước, rồi tới lông cánh, lông đuôi rụng từng chiếc. Trên người chim lộ ra những ống lông non nhỏ như cái kim, bọc trong lớp vỏ mỏng; chim rỉa để lớp vỏ ấy bong đi và lông mới xoè ra.
Lông gần như toàn là đạm. Mọc lại cả bộ lông trong vài tuần là một khoản đầu tư lớn của cơ thể, nên chim tiêu hao năng lượng, dễ mệt, giữ nhiệt kém hơn vì bộ lông thưa. Đó là lý do chim trong mùa thay lông hay ngủ nhiều hơn, ít nhảy nhót, và phần lớn ngừng hót hoặc hót thưa hẳn. Chim non cũng có đợt thay lông đầu đời, chuyển từ bộ lông chim non sang bộ lông trưởng thành, thường trong năm đầu.
Thay lông bình thường hay rụng lông bất thường
Bảng dưới giúp bạn phân biệt nhanh. Một dấu hiệu đơn lẻ chưa nói lên điều gì; điều cần nhìn là bức tranh chung trong vài ngày.
| Dấu hiệu | Thay lông bình thường | Đáng lo |
|---|---|---|
| Kiểu rụng | Rải rác, đối xứng hai bên, lông mới mọc ngay sau | Mảng hói lộ da, một bên thân, không thấy lông mới |
| Ăn uống | Vẫn ăn, có khi ăn nhiều hơn | Bỏ ăn, sụt cân, xương ức nhô rõ |
| Hoạt động | Ít nhảy, ngủ nhiều hơn chút nhưng vẫn tỉnh | Xù lông, nhắm mắt lâu, ngồi bệt đáy lồng |
| Hành vi với lông | Rỉa bình thường để bóc vỏ ống lông | Tự cắn, nhổ lông, mổ vào da đến chảy máu |
| Thời gian | Vài tuần tới hơn một tháng | Kéo dài nhiều tháng, hoặc rụng liên tục quanh năm |
| Da và lông mới | Da sạch, lông mới bóng | Da đỏ, đóng vảy, lông mới xoăn, có vạch ngang, gãy |
Những vạch ngang mờ trên lông mới, người nuôi hay gọi là vạch căng thẳng, xuất hiện khi chim bị sốc, thiếu ăn hay ốm đúng lúc sợi lông đang mọc. Một vài vạch không đáng lo, nhưng nhiều vạch là lời nhắc xem lại điều kiện nuôi trong tháng vừa qua.
Thay lông ở chim non, chim già và chim vừa sinh sản
Chim non trải qua đợt thay lông đầu đời khi chuyển từ bộ lông chim non sang bộ lông trưởng thành. Ở nhiều loài chim hót, bộ lông non trông nhạt màu hơn, mào và các mảng màu chưa rõ; sau đợt thay lông này con chim mới mang đủ nét của loài. Đây cũng là giai đoạn chim non vừa tách mẹ, vừa phải tự ăn, vừa phải dồn sức mọc lông, nên khẩu phần và độ ấm càng phải được chăm kỹ. Nhiều chim non mua về chết trong giai đoạn này vì bị để chỗ gió lùa hoặc ăn không đủ.
Chim mái vừa nuôi xong một lứa con thường bước vào thay lông khi cơ thể đã khá kiệt sức. Đây là lý do người cho chim sinh sản giới hạn số lứa mỗi năm và tách tổ ra khi đến mùa thay lông: một con chim mái vừa đẻ, vừa ấp, vừa nuôi con rồi lại thay lông liền mạch dễ suy yếu nhanh. Nếu bạn nuôi cặp, bạn nên cho chim mái nghỉ hẳn trong mùa thay lông.
Chim già thay lông chậm hơn, có khi kéo dài hơn mức bình thường, lông mới không bóng bằng thời còn trẻ. Đó là chuyện tự nhiên. Điều cần làm là giữ chúng ấm, cho thức ăn dễ ăn, đặt cóng gần cầu thấp, và theo dõi kỹ hơn vì sức đề kháng của chim lớn tuổi kém đi. Một con chim già thay lông mà vẫn ăn đều, tỉnh táo không cần can thiệp gì thêm.
Còn có kiểu thay lông do sốc: chim vừa trải qua một biến cố như chuyển nhà, bị mèo doạ, ốm nặng có thể rụng lông bất thường ngoài mùa. Trường hợp này cần nhìn lại nguyên nhân gây sốc và cho chim thời gian hồi phục trong môi trường yên ổn.
Khẩu phần trong mùa thay lông
Tăng đạm vừa phải. Chim ăn tạp được thêm vài con mồi tươi sạch so với ngày thường; chim ăn hạt được thêm chút trứng luộc nghiền vài lần mỗi tuần. Không cần nhồi gấp đôi gấp ba; quá nhiều đạm béo làm chim nặng nề, phân nhão.
Giữ rau xanh và trái cây đều. Vitamin và khoáng trong rau quả tham gia vào việc tạo lông và da khoẻ. Đây không phải lúc để cắt bớt phần này.
Canxi và khoáng không được thiếu. Mai mực luôn có trong lồng, sỏi nhỏ dành cho chim ăn hạt nếu bạn vẫn dùng.
Không tự pha thuốc bổ lông. Các sản phẩm quảng cáo giúp mọc lông nhanh đa phần không cần thiết với chim ăn đủ chất. Nếu chim thay lông quá lâu hay có dấu hiệu thiếu chất, hỏi bác sĩ thú y thay vì tự pha vào nước.
Giữ khẩu phần ổn định. Đừng đổi loại cám, loại hạt đúng lúc chim đang thay lông; mọi cú sốc thêm vào giai đoạn này đều có thể làm quá trình kéo dài.
Giữ ấm, giữ yên và tắm vừa phải
Môi trường xung quanh ảnh hưởng tới thay lông nhiều không kém thức ăn. Những việc nên làm:
- Đặt lồng ở chỗ kín gió, tránh luồng gió quạt hay máy lạnh thổi thẳng; bộ lông thưa giữ nhiệt kém.
- Trùm một phần áo lồng vào buổi tối và những ngày trở lạnh, đặc biệt ở các tỉnh phía Bắc khi gió mùa về.
- Giữ nhịp sáng tối đều: sáng mở áo lồng, tối che lại đúng giờ; đèn sáng tới khuya làm rối nhịp sinh học, có thể khiến thay lông kéo dài hoặc lệch mùa.
- Cho tắm nước khi trời ấm, vì tắm giúp vỏ bọc ống lông mềm và bong dễ hơn; sau tắm để chim khô ở chỗ ấm.
- Tắm nắng sớm vừa phải để chim có vitamin D và lông mới khô ráo.
- Hạn chế bắt, cầm nắm, chuyển lồng, mang đi xa; ống lông non mọng máu dễ tổn thương khi va chạm.
- Không đem chim đi gặp chim lạ, không ghép đôi, không cho sinh sản trong lúc thay lông.
Nhiều người nuôi chim hót có thói quen cho chim "nghỉ" hẳn trong mùa thay lông: ít đi lại, ít người lạ, chỗ treo cố định. Cách làm này có lý, vì chim cần dồn sức vào bộ lông mới.
Lông ống chảy máu: xử lý tạm thời và đi khám
Lông đang mọc có một ống mạch máu chạy bên trong, gọi là lông ống hay lông máu; nhìn kỹ sẽ thấy phần gốc lông có màu sẫm hoặc hơi xanh tím. Nếu chiếc lông này bị gãy do chim va vào nan, bị kẹt hay bị người cầm mạnh, nó có thể chảy máu khá nhiều so với cơ thể nhỏ bé của chim.
Khi thấy máu, việc đầu tiên là giữ bình tĩnh và giữ chim yên. Bạn dùng một miếng gạc hoặc khăn giấy sạch ấn nhẹ, đều tay lên chỗ chảy máu trong vài phút. Phần lớn trường hợp máu sẽ ngừng. Sau đó đặt chim vào lồng nhỏ, tối, yên tĩnh, cầu đậu thấp để chim không vận động mạnh.
Nếu máu không ngừng sau khi ấn, chảy lại nhiều lần, hoặc chim lờ đờ, hãy đưa chim tới bác sĩ thú y nhận chim cảnh ngay. Có những tình huống bác sĩ cần xử lý chiếc lông gãy để cầm máu hẳn; đây không phải việc nên tự làm ở nhà bằng nhíp hay kéo vì dễ làm tổn thương nang lông và gây đau đớn.
Để phòng, trong mùa thay lông bạn hạn chế cầm nắm chim, kiểm tra lồng không có chỗ móc kẹt, không để chim hoảng loạn đâm vào nan vì mèo, vì người lạ, vì đèn bật đột ngột ban đêm.
Khi nào rụng lông cần đến bác sĩ thú y
Mảng hói không mọc lại. Rụng lông lộ da một vùng trong nhiều ngày mà không thấy ống lông mới nhú lên là dấu hiệu nên đi khám.
Chim tự nhổ, tự cắn lông. Hành vi này có thể đến từ ký sinh, bệnh da, thiếu chất, buồn chán hay căng thẳng; cần người có chuyên môn tìm nguyên nhân thay vì đoán.
Thay lông kéo dài bất thường hoặc liên tục. Chim rụng lông lai rai quanh năm, không bao giờ có bộ lông hoàn chỉnh là chuyện cần xem lại cả điều kiện nuôi lẫn sức khoẻ.
Kèm bỏ ăn, xù lông, sụt cân. Thay lông không làm chim bỏ ăn kéo dài. Khi hai chuyện đi cùng nhau, nhiều khả năng chim có bệnh khác.
Thấy con bò li ti trên lông hoặc nan lồng ban đêm. Mạt và rận lông là nguyên nhân phổ biến làm chim ngứa, rụng lông. Bác sĩ thú y sẽ chỉ cách xử lý an toàn cho chim và lồng; không tự xịt thuốc côn trùng gia dụng.
Câu hỏi thường gặp
Chim thay lông bao lâu thì hót lại?
Phần lớn chim bắt đầu hót lại khi bộ lông mới đã gần mọc xong, thường sau vài tuần đến hơn một tháng tuỳ loài và từng con. Chim già, chim mới ốm dậy có thể lâu hơn. Nếu chim đã thay lông xong, ăn khoẻ mà vẫn im lâu, bạn xem lại chỗ treo, nhịp sáng tối và khẩu phần.
Có nên nhổ giúp những chiếc lông cũ còn lỏng không?
Không nên. Lông cũ sẽ tự rụng khi lông mới đẩy lên, còn việc nhổ dễ nhầm sang lông ống đang có máu, gây chảy máu và đau. Việc của bạn là giữ chim khoẻ, cho tắm vừa phải và để chim tự rỉa.
Chim thay lông có lây cho chim khác không?
Thay lông tự nhiên không phải bệnh nên không lây. Tuy vậy, nếu chim rụng lông vì ký sinh như mạt, rận lông hoặc vì một số bệnh, các con khác ở gần có thể bị ảnh hưởng. Khi nghi ngờ, bạn tách lồng và hỏi bác sĩ thú y.
Vì sao chim nhà thay lông vào thời điểm khác chim nhà hàng xóm?
Thời điểm thay lông phụ thuộc loài, tuổi, lúc chim kết thúc sinh sản, độ dài ngày đêm chim nhận được và cả sức khoẻ. Chim nuôi trong nhà có đèn tới khuya hay ở chỗ ít ánh sáng tự nhiên có thể lệch mùa so với chim treo ngoài hiên.
Mùa thay lông có nên cho chim tắm nắng lâu hơn không?
Nắng sớm có lợi cho lông mới và vitamin D, nhưng chim đang thay lông chịu nóng và chịu lạnh đều kém hơn bình thường. Bạn giữ thời lượng tắm nắng như thường lệ hoặc ngắn hơn chút, luôn có bóng râm trong lồng và theo dõi dấu hiệu chim há mỏ thở.
Lông chim mới mọc bị xoăn, gãy, có vạch là sao?
Lông mới kém chất lượng thường cho thấy trong lúc lông đang mọc, chim đã gặp vấn đề như thiếu dinh dưỡng, căng thẳng, ốm hoặc ký sinh. Vài sợi thì chưa đáng lo; nhiều sợi hoặc kèm dấu hiệu khác, bạn nên đưa chim đi khám để tìm nguyên nhân gốc.