Nhiều thú cưng ngoài chó mèo sống lâu hơn người ta tưởng: vẹt lớn có thể sống vài chục năm, rùa có khi sống lâu hơn cả người nuôi, và ngay cả thỏ, tắc kè da báo cũng thường sống hơn mười năm nếu được chăm tốt. Vì vậy, chăm thú già là chặng đường mà phần lớn người nuôi có trách nhiệm sẽ đi qua, và chặng ấy cần cách chăm khác với lúc con vật còn trẻ.
Bài này giúp bạn nhận ra dấu hiệu tuổi già ở chim, vẹt, rùa, bò sát, thỏ và chuột lang; sửa lại chuồng và chế độ ăn cho con vật già; theo dõi sức khoẻ cùng bác sĩ thú y; đánh giá chất lượng sống; và cân nhắc những quyết định cuối đời. Bài không chẩn đoán và không hướng dẫn dùng thuốc; mọi quyết định y tế nên bàn với bác sĩ thú y.
Thế nào là già với từng loài
Không có một mốc tuổi chung. Tuổi thọ thay đổi rất nhiều theo loài, theo giống và nhất là theo điều kiện nuôi. Chuột lang có tuổi thọ ngắn hơn nhiều so với thỏ; vẹt nhỏ như yến phụng sống ngắn hơn hẳn vẹt lớn; rùa cạn và nhiều loài rùa nước có thể sống nhiều thập kỷ. Bạn nên hỏi bác sĩ thú y hoặc tra tài liệu đáng tin cho đúng loài mình nuôi để biết con vật đang ở giai đoạn nào của đời nó.
Một điều cần nhớ là thú ngoại lai nuôi sai cách thường "già" sớm hơn tuổi: bò sát thiếu tia UVB lâu năm có thể yếu xương, thỏ ăn thiếu cỏ khô dễ có vấn đề răng, chim ăn toàn hạt béo dễ có vấn đề gan. Nhiều dấu hiệu tưởng là tuổi già thật ra là hậu quả của cách nuôi chưa đúng và vẫn có thể cải thiện được phần nào.
Ngược lại, con vật được nuôi đúng từ nhỏ thường giữ được sức khoẻ tốt tới tuổi cao. Bởi vậy những năm đầu chăm đúng chuồng, đúng ánh sáng, đúng khẩu phần chính là khoản đầu tư cho tuổi già của con vật, và đó cũng là lý do người nuôi nên tìm hiểu kỹ về tuổi thọ của loài trước khi quyết định mang về.
Vì thế, khi con vật bắt đầu chậm lại, đừng vội kết luận "nó già rồi". Hãy đưa đi khám để phân biệt điều gì là lão hoá tự nhiên, điều gì là bệnh có thể chữa hoặc làm nhẹ đi.
Dấu hiệu tuổi già thường gặp
Những thay đổi sau đây hay gặp ở thú già nói chung. Mỗi thay đổi đều đáng được ghi lại và kể cho bác sĩ thú y, vì một số trong đó có thể là bệnh chứ không chỉ là tuổi tác:
- Vận động chậm, cứng khớp: chim ít bay, đậu thấp, khó bám cầu; thỏ ít nhảy, ngại leo bậc; bò sát ít leo trèo.
- Thay đổi cân nặng: gầy dần, mất cơ ở lưng, đùi, ức; hoặc ngược lại béo lên vì ít vận động.
- Mắt mờ đục: con vật va chạm đồ vật, giật mình khi bị chạm.
- Vấn đề răng, mỏ: ăn chậm, chọn đồ mềm, mỏ mọc dài, răng mọc lệch.
- Tự chăm kém đi: thỏ già khó tự liếm vùng mông, bị bết nước tiểu, phân; chim rỉa lông ít hơn, bộ lông xơ xác.
- Ngủ nhiều hơn, ít tương tác: ít phản ứng khi được gọi, ít kêu, ít hót.
- Khối u, cục lạ: sờ thấy cục dưới da, vùng bụng phình.
- Uống nhiều, tiểu nhiều hoặc ít hơn bình thường.
Ghi lại thời điểm bạn bắt đầu thấy từng thay đổi và mức độ tăng dần. Thay đổi từ từ qua nhiều tháng thường gợi lão hoá; thay đổi đột ngột trong vài ngày thường là bệnh cần khám sớm.
Sửa chuồng và chế độ chăm cho con vật già
Một vài điều chỉnh nhỏ trong chuồng có thể giúp con vật già sống thoải mái hơn rất nhiều. Bảng dưới đây gợi ý theo từng nhóm; điều chỉnh cụ thể nên hỏi bác sĩ thú y.
| Nhóm | Điều chỉnh chuồng | Điều chỉnh chăm sóc |
|---|---|---|
| Chim, vẹt | Hạ cầu đậu thấp, thêm cầu bản rộng hoặc bọc vải mềm, đặt chén ăn uống gần cầu | Giữ ấm ổn định, cân thường xuyên hơn, kiểm tra mỏ và móng |
| Thỏ, chuột lang | Lót nền êm, không trơn, bỏ bậc cao, khay vệ sinh có thành thấp | Chải lông, lau vùng mông nhẹ nhàng, cắt móng đều, theo dõi răng |
| Bò sát | Giảm độ cao leo trèo, thêm dốc thoải, đặt chỗ phơi nóng dễ tới | Theo dõi lột da, cân định kỳ, kiểm tra đèn UVB và nhiệt độ |
| Rùa | Bể có lối lên cạn thoải, mực nước vừa phải để rùa yếu không bị đuối | Theo dõi ăn uống, mai, mắt, cách bơi |
Con vật già thường chịu thay đổi kém. Khi sửa chuồng, thay từng thứ một, giữ nguyên vị trí chén ăn, chỗ trốn quen thuộc, và tránh chuyển chuồng sang phòng khác nếu không cần thiết. Con vật mắt kém dựa vào trí nhớ về bố cục chuồng để đi lại.
Ăn uống cho thú già: dễ ăn, đủ chất, không đổi đột ngột
Con vật già thường ăn chậm hơn, kén hơn và có thể gặp khó khăn khi nhai, nhặt hay vồ mồi. Điều đầu tiên là giúp nó tiếp cận thức ăn dễ hơn: chén ăn đặt thấp, gần chỗ con vật hay nằm; với bò sát già, côn trùng có thể được cho ăn bằng kẹp trước mặt thay vì thả chạy khắp chuồng; với chim già, thức ăn mềm hơn hoặc hạt nhỏ hơn theo gợi ý của bác sĩ thú y.
Nhu cầu dinh dưỡng có thể thay đổi theo tuổi và theo bệnh đi kèm. Con vật ít vận động dễ béo, con vật có vấn đề thận, gan có thể cần điều chỉnh khẩu phần. Vì vậy, thay đổi chế độ ăn nên bàn với bác sĩ thú y thay vì tự thêm sản phẩm bổ sung theo quảng cáo. Thay đổi nào cũng nên làm từ từ, vì hệ tiêu hoá của con vật già thích nghi chậm hơn.
Nước uống quan trọng không kém. Con vật già có thể uống ít đi vì lười di chuyển; đặt thêm một chén nước dễ với tới, với rùa và bò sát có thể cho ngâm nước ấm nông có người trông để con vật uống và giữ ẩm. Ghi lại lượng ăn và nước mỗi ngày, vì ở tuổi này, thay đổi nhỏ cũng đáng được để ý.
Theo dõi sức khoẻ cùng bác sĩ thú y
Với thú già, khám định kỳ có giá trị hơn nhiều so với lúc còn trẻ, vì phát hiện sớm giúp có nhiều lựa chọn hơn. Một cách làm tham khảo:
- Hỏi bác sĩ thú y về tần suất khám phù hợp cho con vật già; nhiều bác sĩ khuyên dày hơn so với lúc con vật còn trẻ.
- Cân con vật đều đặn, ghi vào sổ. Ở thú già, sụt cân âm thầm thường là dấu hiệu sớm nhất.
- Hỏi bác sĩ về các xét nghiệm có ích ở tuổi này, ví dụ xét nghiệm máu, chụp X-quang, soi răng, để có số liệu nền so sánh về sau.
- Nếu con vật được kê thuốc dùng lâu dài, ghi lịch cho thuốc rõ ràng, theo dõi phản ứng và tái khám đúng hẹn để bác sĩ điều chỉnh.
- Bàn trước với bác sĩ về kiểm soát đau. Thú ngoại lai giấu đau rất giỏi, nên hỏi bác sĩ những dấu hiệu đau ở loài của bạn để nhận ra sớm.
Đừng tự cho con vật già dùng thuốc giảm đau của người. Nhiều thuốc giảm đau thông dụng của người gây hại nghiêm trọng cho động vật, và liều cho thú nhỏ khác rất xa.
Đánh giá chất lượng sống: những câu tự hỏi mỗi tuần
Con vật có còn ăn uống được không? Ăn được bằng chính sức của nó, hay phải hỗ trợ liên tục?
Con vật có đi vệ sinh bình thường không? Có tự giữ sạch được không, có bị bết bẩn, lở loét không?
Con vật có còn di chuyển được tới chỗ ăn, chỗ uống, chỗ phơi nóng không? Hay nó nằm một chỗ gần như cả ngày?
Con vật có dấu hiệu đau không? Ngồi gù, nghiến răng, thở gấp, xù lông kéo dài, không cho chạm vào một vùng nào đó.
Con vật có còn những việc nó thích không? Vẹt còn trò chuyện, thỏ còn đón rau, rùa còn ra phơi nắng.
Ngày tốt nhiều hơn hay ngày xấu nhiều hơn? Đánh dấu mỗi ngày trên lịch là ngày tốt hay ngày xấu giúp bạn thấy xu hướng rõ hơn cảm giác. Khi ngày xấu nhiều dần lên, đó là lúc nên nói chuyện kỹ với bác sĩ thú y.
Khi nào đưa đến bác sĩ thú y và chuyện quyết định cuối đời
Đưa con vật già đến bác sĩ thú y sớm khi: bỏ ăn, sụt cân nhanh; khó thở; không đi vệ sinh được; có dấu hiệu đau rõ; ngã, không đứng dậy được; vết loét không lành; khối u lớn nhanh; hoặc chất lượng sống giảm rõ rệt theo đánh giá của bạn. Với thú già, chờ đợi thường làm mất đi những lựa chọn có thể giúp con vật dễ chịu hơn.
Có lúc, bác sĩ thú y và gia đình phải cùng bàn về an tử, tức là giúp con vật ra đi nhẹ nhàng khi bệnh không còn cải thiện được và con vật đang chịu đau đớn. Đây là quyết định khó, không có câu trả lời đúng cho mọi trường hợp. Hãy hỏi bác sĩ về tình trạng thật của con vật, những gì có thể làm để giảm đau, khả năng con vật còn những ngày dễ chịu, và nếu chọn an tử thì quá trình diễn ra thế nào. Bạn có quyền xin thời gian suy nghĩ, có quyền ở bên con vật trong lúc đó nếu muốn.
Sau khi con vật mất, hỏi bác sĩ về cách xử lý thân xác phù hợp, nhất là khi con vật chết vì bệnh có thể lây. Không vứt xác thú cưng xuống sông, hồ, cống rãnh. Nếu chôn, chọn nơi được phép, xa nguồn nước. Với trẻ con trong nhà, nói thật bằng lời đơn giản, cho trẻ cơ hội chia tay và chia sẻ cảm xúc. Buồn khi mất một con vật đã gắn bó nhiều năm là điều tự nhiên, dù đó là con chim, con rùa hay con thỏ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết vẹt nhà mình đã già chưa?
Tuổi già ở vẹt phụ thuộc nhiều vào loài: vẹt nhỏ già sớm hơn vẹt lớn rất nhiều. Dấu hiệu thường gặp là ít bay, đậu thấp, lông xơ, mắt đục, mỏ hoặc móng mọc bất thường, sụt cân. Bác sĩ thú y có kinh nghiệm với vẹt có thể đánh giá giúp bạn qua khám và xét nghiệm.
Thỏ già bị bết bẩn vùng mông thì làm sao?
Thỏ già hay khó tự vệ sinh vì cứng khớp, béo hoặc vấn đề răng. Bạn có thể lau nhẹ bằng khăn ẩm, giữ nền chuồng khô sạch. Không tắm ướt toàn thân thỏ. Bết bẩn kéo dài dễ gây lở loét và ruồi đẻ trứng, nên cần đưa đi khám để tìm nguyên nhân.
Rùa già ăn ít đi có đáng lo không?
Rùa ăn theo nhiệt độ và mùa, nên ăn ít khi lạnh là bình thường. Nhưng rùa già ăn ít kèm sụt cân, mắt sưng, mai mềm hay có vết lạ, bơi lệch, thở khò khè thì nên đưa đến bác sĩ thú y. Cân rùa định kỳ giúp bạn nhận ra thay đổi sớm.
Có nên mua thêm con mới để làm bạn với con già không?
Cần cân nhắc kỹ. Con mới có thể mang mầm bệnh, gây căng thẳng hoặc tranh ăn với con già vốn đã yếu. Nếu muốn, hãy cách ly con mới đầy đủ, giới thiệu từ từ và hỏi bác sĩ thú y xem con già có đủ sức khoẻ để làm quen không.
An tử có phải là bỏ rơi con vật không?
Không. Khi bệnh không còn cải thiện và con vật đang chịu đau đớn, an tử do bác sĩ thú y thực hiện là cách giúp con vật ra đi nhẹ nhàng. Đây là quyết định nên được bàn kỹ với bác sĩ, dựa trên chất lượng sống của con vật, không ai có quyền phán xét bạn.
Giải thích với trẻ con thế nào khi thú cưng mất?
Nói thật bằng lời đơn giản, tránh nói con vật "đi ngủ" hay "đi xa" vì trẻ có thể hiểu sai và sợ hãi. Cho trẻ cơ hội chào tạm biệt, vẽ tranh, kể kỷ niệm. Chấp nhận nỗi buồn của trẻ và của chính bạn, không vội mua con vật khác để thay thế.