Vẹt kêu to vào sáng sớm và chiều tối là hành vi tự nhiên của loài sống theo đàn, không cần sửa; nhưng vẹt kêu la kéo dài suốt ngày hoặc thường xuyên cắn người là dấu hiệu chim đang thiếu điều gì đó: bầu bạn, việc để làm, giấc ngủ, cảm giác an toàn, hoặc đang đau. Phần lớn trường hợp cải thiện được khi người nuôi tìm đúng nguyên nhân và thay đổi thói quen của chính mình, chứ không phải khi la mắng hay phạt chim.
Bài này giúp bạn phân biệt tiếng kêu bình thường với kêu la có vấn đề, đọc những tín hiệu trước khi chim cắn, hiểu vì sao một số phản ứng quen thuộc của người lại vô tình dạy chim kêu to hơn, cắn mạnh hơn, và những bước sửa có thể làm ở nhà. Trước hết, chim bỗng đổi tính đột ngột cần được khám để loại trừ bệnh.
Tiếng kêu nào là bình thường
Trong tự nhiên, đàn vẹt ồn ào nhất vào lúc bình minh, khi cả đàn thức dậy và chuẩn bị đi kiếm ăn, và lúc chiều tà, khi đàn tụ về chỗ ngủ. Vẹt nuôi trong nhà giữ nguyên nhịp này. Một con cockatiel gọi vang vài phút lúc trời vừa sáng, một cặp yến phụng ríu rít khi chiều xuống, là chuyện bình thường. Cố gắng dập tắt hoàn toàn những tiếng kêu này vừa không thể vừa không cần thiết.
Tiếng gọi khi bạn rời phòng cũng là hành vi tự nhiên. Trong đàn, chim liên tục gọi để biết các thành viên khác ở đâu, gọi là tiếng gọi liên lạc. Khi bạn đi khuất, chim gọi để hỏi "đang ở đâu đấy". Đáp lại bằng một tiếng ngắn, nhẹ từ phòng bên thường giúp chim yên tâm.
Tiếng kêu đáng để ý là khi chim la liên tục hàng giờ, la mỗi khi bạn vừa khuất tầm mắt và không dừng cho tới khi bạn quay lại, hoặc tiếng kêu mới có âm sắc khác thường, đi kèm xù lông, thở mạnh hay bỏ ăn. Trường hợp cuối là lý do để đưa chim đến bác sĩ thú y nhận chim cảnh, không phải để sửa hành vi.
Vì sao chim kêu la: nguyên nhân và hướng xử lý
Một con chim có thể kêu la vì nhiều lý do cùng lúc. Bảng dưới gom những nguyên nhân hay gặp và việc đầu tiên nên thử với mỗi nguyên nhân.
| Nguyên nhân | Dấu hiệu đi kèm | Việc nên thử trước |
|---|---|---|
| Buồn chán | Lồng ít đồ chơi, chim ở một mình cả ngày | Thêm đồ gặm, giấu thức ăn để chim tìm, luân phiên đồ chơi |
| Thiếu ngủ | Lồng ở phòng sáng đèn đến khuya, chim cáu kỉnh | Dời lồng hoặc phủ khăn đúng giờ, giữ 10–12 tiếng tối và yên |
| Sợ hãi | Kêu kèm đập cánh, nhìn về một phía như cửa sổ | Tìm thứ làm chim sợ: chim săn mồi ngoài trời, mèo, đồ vật mới |
| Đã học được rằng kêu thì có người tới | Kêu đúng lúc chủ khuất mặt, dừng ngay khi chủ quay lại | Không chạy tới khi chim đang la, đáp lại khi chim yên |
| Mùa sinh sản | Chim chiếm góc lồng, xé giấy, hay ve vãn | Bỏ chỗ tối giống tổ, chỉ vuốt đầu cổ, giữ giờ ngủ dài |
| Đau hoặc bệnh | Âm kêu lạ, xù lông, bỏ ăn | Đưa đi khám, không tự xử lý |
Nhìn vào bảng, có thể thấy khá nhiều nguyên nhân nằm ở môi trường sống và thói quen của người, những thứ hoàn toàn có thể thay đổi.
Dạy chim bớt kêu la từng bước
Mục tiêu không phải là con chim im lặng hoàn toàn, mà là con chim kêu ở mức chấp nhận được với gia đình và hàng xóm. Kiên trì vài tuần thường mới thấy thay đổi rõ.
- Ngừng "thưởng" cho tiếng la. Chạy tới, la lại hay mắng đều là sự chú ý mà chim mong. Khi chim đang la để gọi bạn, giữ bình tĩnh, không xuất hiện ngay.
- Thưởng cho lúc yên. Ngay khi chim ngưng la vài giây, hoặc khi chim đang chơi yên lặng, hãy tới gần, khen nhẹ, đưa một hạt nhỏ. Chim sẽ học rằng yên lặng mới khiến bạn đến.
- Dạy một tiếng gọi thay thế. Chọn một tiếng huýt nhẹ hoặc một từ ngắn. Mỗi khi chim phát ra tiếng đó, đáp lại ngay. Dần dần chim dùng tiếng nhẹ để gọi bạn thay vì la.
- Giữ nhịp sinh hoạt ổn định. Cho ăn, chơi, thả ra khỏi lồng vào những giờ gần như cố định. Chim biết trước điều gì sẽ đến thường bớt lo và bớt gọi.
- Cho chim việc để làm khi bạn vắng nhà. Trước khi đi làm, treo đồ gặm mới, giấu thức ăn trong giấy vo. Chim bận rộn với việc tìm và xé sẽ ít la hơn.
- Ghi lại tiến triển. Thời điểm, độ dài những đợt la mỗi ngày. Sổ ghi giúp bạn thấy tiến bộ nhỏ mà cảm giác thường bỏ qua.
Những cách không nên dùng: phủ kín lồng ban ngày để phạt, xịt nước vào chim, gõ lồng, nhốt chim vào chỗ tối. Chúng làm chim sợ và căng thẳng hơn, có khi sinh thêm tật nhổ lông.
Vì sao vẹt cắn người
Sợ hãi. Bàn tay to lớn thò thẳng vào lồng, chộp từ phía trên giống như một kẻ săn mồi. Chim không chạy được thì cắn để tự vệ. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất ở chim mới về hoặc chưa thuần.
Bảo vệ lãnh thổ. Lồng, góc tủ, vai chủ có thể trở thành "của riêng" chim. Chim cắn người tiến vào khu vực đó, nhất là khi đang mùa sinh sản.
Đau hoặc khó chịu. Chim đang bị thương, đang thay lông với nhiều lông ống mới nhạy cảm, hoặc đang bệnh có thể cắn khi bị chạm vào. Chim vốn hiền mà bỗng cắn nhiều cần được khám.
Đã học được rằng cắn thì hiệu quả. Mỗi lần chim cắn, người rụt tay lại và chim đạt được điều nó muốn: không phải vào lồng, không bị bế. Sau nhiều lần, cắn trở thành cách giao tiếp mặc định.
Mỏ thăm dò của chim non. Chim non dùng mỏ để khám phá mọi thứ, kể cả ngón tay. Những cú mổ nhẹ này không phải hung dữ; hãy đưa cho chim đồ gặm thay thế để chim học rằng tay người không phải đồ chơi.
Đọc tín hiệu và tránh bị cắn
Hầu hết những cú cắn đều có báo trước, chỉ là người nuôi chưa đọc được. Những tín hiệu thường gặp: chim xù lông gáy, thân hạ thấp và hướng về phía bạn, mỏ hé mở, đuôi xoè, mắt co giãn đồng tử nhanh ở những loài nhìn rõ được mắt, kêu rít hoặc gầm gừ khe khẽ. Khi thấy những dấu hiệu này, hãy dừng lại, lùi tay chậm rãi, cho chim thời gian.
Thay đổi cách tiếp cận cũng giảm cắn đáng kể. Đưa tay từ phía trước, thấp hơn đầu chim, chuyển động chậm. Mở cửa lồng và mời chim ra bằng một phần thưởng thay vì thò tay vào bắt. Dùng một cành gỗ cầm tay cho chim bước lên khi chim chưa sẵn sàng đứng trên tay. Kết thúc mỗi buổi chơi khi chim vẫn còn vui, đừng kéo dài tới lúc chim bực bội.
Nếu bị cắn, phản ứng của bạn quan trọng hơn bạn nghĩ. Hét lên, giật tay mạnh hay hất chim xuống làm chim hoảng và nhớ rằng tay bạn đáng sợ. Giữ bình tĩnh nhất có thể, hạ tay xuống gần chỗ đậu để chim tự bước xuống, không nói gì và kết thúc tương tác trong vài phút. Với những vết cắn chảy máu ở người, rửa sạch và theo dõi; nếu vết thương sưng đỏ, đau tăng, nên đi khám.
Trẻ nhỏ, khách đến nhà và hàng xóm
Trẻ nhỏ là người dễ bị cắn nhất vì chưa đọc được tín hiệu của chim và hay chạm bất ngờ. Đặt quy tắc rõ: trẻ chỉ chơi với chim khi có người lớn ngồi cạnh, không thò tay vào lồng, không đuổi theo chim, rửa tay sau khi chơi. Người lớn là người bế chim; trẻ chỉ để chim đậu lên tay khi chim đã quen và đang thoải mái.
Khách đến nhà thường muốn chạm vào chim. Với chim dễ cắn, nên cho chim ở trong lồng trong lúc nhà đông người, nói khéo với khách rằng chim đang làm quen. Một số con chim chỉ cắn người lạ, đặc biệt vẹt mã lai và chim gắn bó mạnh với một người.
Về hàng xóm, nhất là ở chung cư, tiếng kêu kéo dài của vẹt có thể trở thành chuyện khó xử. Ngoài những bước sửa ở trên, có thể chuyển lồng vào phòng phía trong, xa vách chung với nhà bên, tránh để lồng ở ban công lúc sáng sớm. Nói chuyện trước với hàng xóm rằng bạn đang tập cho chim bớt kêu thường được đón nhận tốt hơn là để mọi việc tới mức phải phàn nàn.
Khi nào cần nhờ bác sĩ thú y hoặc người có kinh nghiệm
Thay đổi đột ngột. Một con chim vốn hiền bỗng cắn dữ hoặc la hét bất thường trong vài ngày là dấu hiệu cần khám trước tiên. Đau ở chân, ở bụng, ở vùng da đang mọc lông có thể làm chim cáu kỉnh mà người nuôi không nhìn thấy.
Kèm dấu hiệu sức khoẻ. Xù lông, ngủ nhiều ban ngày, bỏ ăn, phân thay đổi, thở mạnh, ngồi dưới đáy lồng. Lúc này mọi bài tập hành vi đều nên tạm dừng, ưu tiên đưa chim đi khám.
Đã thử nhiều tuần không cải thiện. Nếu bạn đã chỉnh giấc ngủ, đồ chơi, nhịp sinh hoạt và cách phản ứng một cách nhất quán mà chim vẫn không thay đổi, bác sĩ thú y chim cảnh hoặc người huấn luyện chim có kinh nghiệm có thể quan sát trực tiếp và chỉ ra điều bạn bỏ sót.
Chim tự gây thương tích. Kêu la kèm nhổ lông, cắn chân, cắn da đến chảy máu là tình huống cần thú y sớm, không tự xử lý ở nhà.
Người trong nhà bị cắn thường xuyên. Nhất là trẻ nhỏ hay người lớn tuổi. Trong lúc chờ được hướng dẫn, giảm tiếp xúc trực tiếp, dùng cành cầm tay khi cần di chuyển chim, và để người chim tin nhất phụ trách việc chăm sóc.
Câu hỏi thường gặp
Phủ khăn lồng có làm vẹt ngừng kêu không?
Phủ khăn vào giờ ngủ giúp chim ngủ đủ và có thể bớt cáu vào ngày hôm sau. Nhưng phủ khăn ban ngày để bắt chim im lặng là cách phạt làm rối nhịp sinh hoạt và gây căng thẳng, về lâu dài có thể làm tình hình tệ hơn.
Vẹt cắn có nguy hiểm không?
Vẹt cỡ nhỏ cắn thường gây đau và có thể chảy máu nhẹ, hiếm khi nguy hiểm. Rửa sạch vết cắn bằng xà phòng và nước. Nếu vết thương sâu, sưng đỏ, đau tăng hoặc người bị cắn có bệnh nền, nên đi khám.
Có nên gõ nhẹ vào mỏ khi vẹt cắn để dạy nó không?
Không nên. Gõ mỏ, búng mỏ hay mọi hình phạt thể chất khiến chim sợ tay người và thường cắn nhiều hơn để tự vệ. Hãy dùng cách đọc tín hiệu, tránh tình huống gây cắn và thưởng cho hành vi mong muốn.
Vẹt đang hiền bỗng cắn và kêu nhiều là vì sao?
Có thể chim đang vào mùa sinh sản, đang thay lông, có thay đổi trong nhà hoặc đang đau. Nếu kèm theo xù lông, bỏ ăn, phân lạ hay ngủ nhiều ban ngày, nên đưa chim đến bác sĩ thú y nhận chim cảnh để kiểm tra.
Nuôi thêm một con có làm vẹt bớt kêu không?
Có thể giúp nếu chim kêu vì cô đơn, nhưng hai con cũng có thể gọi nhau ồn hơn. Chim mới cần cách ly và làm quen từ từ. Trước khi thêm chim, hãy thử cải thiện đồ chơi, giấc ngủ và nhịp sinh hoạt.
Bao lâu thì sửa được tật kêu la của vẹt?
Thường cần vài tuần đến vài tháng tuỳ thói quen đã kéo dài bao lâu và mọi người trong nhà có làm cùng một cách hay không. Tiến bộ thường không đều; có ngày chim kêu nhiều trở lại, điều đó bình thường.