Lọc bể cá làm ba việc: giữ lại cặn bẩn, làm nhà cho vi sinh xử lý amoniac và nitrit, và tạo dòng nước đưa ô-xy đi khắp bể. Trong ba việc đó, nuôi vi sinh là quan trọng nhất. Một bộ lọc nhỏ có nhiều vật liệu sinh học và chạy liên tục thường tốt hơn một bộ lọc to, bơm mạnh nhưng ít chỗ cho vi sinh bám.
Bài này giúp bạn chọn loại lọc theo cỡ bể và loài cá, xếp vật liệu lọc đúng thứ tự, ước lượng công suất, hiểu khi nào cần thêm máy sục khí và sưởi, cùng những điều về an toàn điện mà bể nào trong nhà có trẻ nhỏ cũng phải tính tới. Bài không xếp hạng hay quảng cáo hãng thiết bị nào.
Ba tầng lọc: cơ học, sinh học, hoá học
Lọc cơ học là tầng giữ lại cặn: phân cá, thức ăn vụn, mảnh lá. Vật liệu thường là bông lọc, mút xốp. Nếu tầng này làm tốt, nước trong và các tầng sau không bị tắc. Cặn giữ lại vẫn đang phân huỷ ra amoniac, nên bông bẩn cần được giũ định kỳ chứ không phải để tới khi đen kịt.
Lọc sinh học là tầng chứa vật liệu có nhiều bề mặt và lỗ rỗng cho vi khuẩn bám, như sứ lọc, nham thạch, đá nham, nhựa lọc hình tổ ong. Đây là nơi chu trình ni-tơ diễn ra. Vật liệu càng nhiều diện tích bề mặt và nước chảy qua đều, vi sinh càng xử lý được nhiều chất thải.
Lọc hoá học dùng các vật liệu hấp phụ như than hoạt tính để khử màu, khử mùi, lấy đi một phần chất hữu cơ hoà tan. Tầng này không bắt buộc với bể gia đình thông thường. Than hoạt tính dùng lâu sẽ bão hoà, hết tác dụng, và cũng hấp phụ luôn một số thuốc nếu có đổ vào bể, nên không dùng khi đang xử lý bệnh theo hướng dẫn của người có chuyên môn.
Nhiều bộ lọc bán sẵn có đủ ba tầng trong một hộp. Khi hiểu vai trò từng tầng, bạn sẽ biết thay cái gì, giữ cái gì, thay vì tháo hết ra rửa sạch bong mỗi tháng.
So sánh các loại lọc thường gặp
Mỗi loại lọc có chỗ mạnh riêng. Bảng dưới giúp bạn chọn theo thể tích bể và kiểu nuôi, không theo độ đắt.
| Loại lọc | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Lọc bông chạy sục khí | Rẻ, êm dòng, không hút cá con, vi sinh rất tốt | Chiếm chỗ trong bể, cần máy sục chạy kèm | Bể nhỏ, bể betta, bể cá con, bể tép |
| Lọc treo thành bể (lọc thác) | Dễ lắp, dễ vệ sinh, không chiếm chỗ trong bể | Ít chỗ cho vật liệu sinh học, có tiếng nước chảy | Bể nhỏ đến vừa |
| Lọc vách, lọc chìm | Gọn, rẻ, đặt trong bể | Ngăn lọc nhỏ, nhìn thấy trong bể | Bể nhỏ, bể phụ |
| Lọc máng trên (tràn trên) | Nhiều chỗ cho vật liệu, dễ mở ra kiểm tra, phổ biến ở nước ta | Chiếm phần nắp, ánh sáng bị che bớt | Bể cá vàng, bể vừa và lớn |
| Lọc thùng (đặt ngoài) | Nhiều vật liệu, êm, giấu được dưới tủ | Vệ sinh mất công hơn, phải để ý gioăng rò nước | Bể thuỷ sinh, bể vừa và lớn |
| Lọc tràn dưới (bể lọc riêng) | Thể tích lọc rất lớn, giấu thiết bị | Cần khoan bể hoặc ống tràn, thiết kế cẩn thận | Bể lớn, bể cá dĩa nhiều con |
Với bể đông cá hoặc cá thải nhiều như cá vàng, nhiều người kết hợp hai lọc, ví dụ lọc chính cộng một lọc bông phụ. Khi phải rửa một lọc, lọc kia vẫn giữ vi sinh, bể ít bị xáo trộn.
Xếp vật liệu lọc đúng thứ tự
Nước nên đi qua vật liệu theo thứ tự từ thô tới tinh, để cặn bị giữ lại ở tầng đầu và không làm tắc tầng sinh học.
- Tầng đầu: mút xốp lỗ to hoặc bông thô, giữ cặn lớn.
- Tầng giữa: vật liệu sinh học như sứ lọc, nham thạch, chiếm phần lớn thể tích ngăn lọc.
- Tầng cuối: bông mịn để nước ra trong, nếu cần.
- Than hoạt tính, nếu dùng, đặt sau tầng cơ học để không nhanh bão hoà vì cặn.
- Không nhồi quá chặt: nước phải chảy qua đều, không dồn qua một khe hở.
- Khi thay vật liệu, chỉ thay một phần mỗi lần để vi sinh còn lại lan sang phần mới.
Hướng chảy khác nhau tuỳ loại lọc: lọc thùng thường chảy từ dưới lên, lọc máng trên chảy từ trên xuống. Đọc kỹ sơ đồ của chính bộ lọc bạn có, vì xếp ngược thứ tự khiến bông mịn tắc ngay tuần đầu và nước tràn qua khe, không đi qua vật liệu sinh học.
Ước lượng công suất lọc
Con số trên hộp là lưu lượng lý tưởng. Lưu lượng ghi trên bơm thường đo khi không có vật liệu và không phải đẩy nước lên cao. Khi nhồi đầy vật liệu, nối ống dài, lưu lượng thực tế giảm đáng kể.
Mức tham khảo phổ biến là vài lần thể tích bể mỗi giờ. Nhiều người nuôi chọn lọc có lưu lượng danh nghĩa khoảng bốn đến sáu lần thể tích bể mỗi giờ cho bể cá nhiệt đới thông thường, cao hơn cho cá vàng, thấp hơn cho betta và bể cá con.
Dòng mạnh không phải lúc nào cũng tốt. Cá vây dài, cá thân tròn, cá nhỏ mệt khi phải bơi chống dòng liên tục. Có thể hướng đầu ra vào thành kính, dùng ống tản dòng hoặc chọn lọc có van chỉnh.
Thể tích vật liệu sinh học quan trọng hơn lưu lượng. Hai bộ lọc cùng lưu lượng, bộ nào chứa nhiều sứ lọc hơn sẽ xử lý được nhiều cá hơn.
Máy sục khí: khi nào cần, đặt thế nào
Ô-xy vào nước chủ yếu qua mặt thoáng. Máy sục khí tạo bọt, nhưng phần lớn tác dụng đến từ việc bọt khí làm mặt nước khuấy động, tăng trao đổi khí, chứ không phải ô-xy từ bản thân bọt. Vì vậy một bể có lọc đầu ra làm gợn mặt nước đều đôi khi không cần sục khí thêm.
Có những lúc máy sục khí trở nên quan trọng: mùa nóng khi nước ấm chứa ít ô-xy, bể đông cá, bể đang xử lý bệnh, ban đêm ở bể nhiều cây vì cây cũng hô hấp lấy ô-xy khi không có ánh sáng, và lúc lọc bị tắt. Dấu hiệu thiếu ô-xy là cá dồn lên mặt nước đớp khí, nhất là sáng sớm.
Đặt máy sục khí cao hơn mặt nước hoặc dùng van một chiều trên dây hơi, để khi mất điện nước không chảy ngược theo dây vào máy. Máy rung nhẹ, nên kê trên miếng đệm cao su để giảm tiếng ồn. Ở nơi hay cắt điện, một máy sục khí chạy pin dự phòng là món nhỏ nhưng có thể cứu cả bể.
Sưởi và làm mát theo mùa
Phần lớn cá cảnh nhiệt đới sống tốt ở nhiệt độ ổn định, nên sưởi có bộ điều nhiệt tự động là thiết bị gần như bắt buộc ở miền Bắc và vùng cao mùa lạnh. Chọn công suất theo khuyến cáo của nhà sản xuất cho thể tích bể, đặt sưởi gần đầu ra của lọc để nhiệt lan đều, và dùng nhiệt kế riêng để kiểm tra vì nút chỉnh trên sưởi thường lệch vài độ.
Mùa hè, nước bể đặt gần cửa sổ hướng tây hoặc trong phòng kín có thể vượt quá mức cá chịu được. Cách làm mát an toàn là tránh nắng chiếu, mở nắp cho thoáng, đặt quạt nhỏ thổi qua mặt nước để bay hơi kéo nhiệt xuống, đồng thời tăng sục khí. Không thả đá lạnh hoặc thay nhiều nước lạnh cùng lúc, vì nhiệt độ hạ đột ngột còn nguy hiểm hơn nước hơi ấm.
Nước bay hơi nhanh khi có quạt, nên châm thêm nước đã khử clo để mực nước không tụt dưới mức an toàn của sưởi và lọc.
An toàn điện cho bể cá
Bể cá đặt nước và điện cạnh nhau, trong nhà thường có trẻ nhỏ và thú cưng khác. Vài thói quen dưới đây giúp tránh tai nạn.
- Tạo vòng nhỏ giọt: để dây điện võng xuống thấp hơn ổ cắm trước khi đi lên, nước chảy theo dây sẽ nhỏ xuống sàn thay vì vào ổ.
- Dùng ổ cắm hoặc cầu dao có chống dòng rò: thiết bị này ngắt điện khi có rò rỉ, giảm nguy cơ điện giật. Nếu không chắc hệ thống điện nhà mình, nhờ thợ điện kiểm tra.
- Rút điện trước khi nhúng tay vào bể: nhất là khi vệ sinh lọc, thay sưởi.
- Không cắm sưởi khi sưởi nằm ngoài nước: nhiều loại sưởi thuỷ tinh có thể nứt vỡ khi nóng lên ngoài không khí rồi gặp nước.
- Đặt ổ cắm cao, xa tầm tay trẻ: và cố định dây để thú cưng không gặm, kéo.
- Kiểm tra dây và gioăng định kỳ: dây nứt vỏ, gioăng lọc thùng lão hoá là nguồn rò nước và rò điện.
Vệ sinh lọc mà không mất vi sinh
Vệ sinh lọc sai cách là nguyên nhân hay gặp của những đợt cá chết bất ngờ ở bể đã ổn định lâu. Trình tự dưới đây áp dụng được cho phần lớn loại lọc.
- Chọn ngày không thay nhiều nước. Rút điện lọc, sưởi; với lọc thùng, khoá van trước khi tháo ống.
- Hút ra một xô nước bể. Đây là nước dùng để giũ vật liệu, tuyệt đối không dùng nước máy.
- Lấy bông lọc ra, bóp giũ trong xô vài lần tới khi bớt cặn. Không cần trắng tinh; bông vẫn hơi nâu là bình thường.
- Sứ lọc, nham thạch chỉ súc nhẹ trong nước đó nếu bị bít cặn. Đa số lần vệ sinh không cần đụng tới tầng này.
- Lau cánh quạt bơm và lòng ống bằng bàn chải nhỏ, vì cặn bám ở đây làm giảm lưu lượng mà nhìn từ ngoài không thấy.
- Lắp lại, mồi nước cho lọc, kiểm tra không rò rồi mới cắm điện. Theo dõi cá và đo nước trong vài ngày sau.
Nước giũ vật liệu lọc đậm cặn hữu cơ, dùng tưới cây là hợp, không đổ ra mương rạch.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì vệ sinh lọc một lần?
Không có lịch cố định cho mọi bể. Khi dòng chảy yếu rõ rệt hoặc bông lọc đầy cặn thì đến lúc giũ bông. Phần lớn bể gia đình giũ bông vài tuần một lần, vật liệu sinh học chỉ cần súc nhẹ vài tháng một lần. Luôn dùng nước vừa hút ra từ bể, không dùng nước máy.
Tắt lọc ban đêm cho đỡ ồn có được không?
Không nên. Vi sinh trong lọc cần dòng nước mang ô-xy liên tục, tắt vài giờ là bắt đầu hao hụt, và khi bật lại có thể xả ra nước bẩn. Nếu lọc ồn, kiểm tra cánh quạt, mực nước, vị trí đầu ra, hoặc kê đệm chống rung thay vì tắt.
Có cần thay vật liệu lọc sinh học theo định kỳ không?
Sứ lọc và nham thạch dùng được rất lâu nếu không bị bít kín bởi cặn. Chỉ thay khi vật liệu vỡ vụn hoặc tắc hẳn, và thay từng phần. Bông lọc cơ học thì mủn theo thời gian, thay khi giũ không còn sạch hoặc rách.
Máy sục khí kêu to, có cách nào làm êm?
Kê máy trên đệm cao su hoặc khăn gấp, tránh để máy chạm vào tủ gỗ cộng hưởng. Đặt máy cao hơn mặt nước để không phải đẩy áp lớn. Màng cao su bên trong máy sau thời gian dài có thể lão hoá gây ồn, thay màng theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Bể nhỏ dưới hai mươi lít dùng lọc gì?
Lọc bông chạy sục khí là lựa chọn an toàn và rẻ nhất cho bể nhỏ, dòng êm, vi sinh tốt. Lọc treo cỡ nhỏ cũng được nếu chỉnh được dòng. Tránh dùng lọc quá mạnh so với bể, vì nước xoáy liên tục làm cá mệt.
Mất điện thì lọc thùng có vấn đề gì không?
Lọc thùng kín, khi ngừng chạy vài giờ thì vi khuẩn trong đó thiếu ô-xy và nước bên trong xấu đi. Khi có điện lại, nếu ngừng lâu nên tháo ra súc nhẹ vật liệu trong nước bể trước khi chạy lại, để không đẩy một luồng nước bẩn vào bể.