Rùa cạn cảnh phổ biến ở Việt Nam là rùa sulcata (rùa báo châu Phi, Centrochelys sulcata) và rùa chân đỏ Nam Mỹ (Chelonoidis carbonarius), cả hai đều là loài ngoại lai, nuôi sinh sản, và đều thuộc họ rùa cạn được CITES kiểm soát buôn bán. Chúng cần sân rộng hoặc chuồng lớn, ánh nắng hoặc đèn UVB, nhiệt độ ấm và khẩu phần nhiều chất xơ, ít đạm.
Rùa cạn sống rất lâu: nhiều cá thể sulcata được ghi nhận sống trên năm mươi năm, nghĩa là con vật có thể sống lâu hơn người mua. Bài này không bàn rùa nước (thuộc danh mục rùa và lưỡng cư của trang), và không hướng dẫn nuôi rùa bản địa Việt Nam, vì các loài rùa núi hoang dã là động vật được bảo vệ. Nếu bạn nhặt được một con rùa rừng, phần cuối bài nói nên làm gì.
Sulcata và rùa chân đỏ: hai loài, hai cách nuôi
Hai loài thường bị gộp chung là "rùa cạn" nhưng nhu cầu khác nhau khá nhiều. Biết loài nào trước khi mua giúp bạn dựng điều kiện đúng.
| Tiêu chí | Rùa sulcata | Rùa chân đỏ |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Vùng khô, thảo nguyên rìa Sahara châu Phi | Rừng, savan ẩm Nam Mỹ |
| Kích thước trưởng thành | Rất lớn, mai có thể dài khoảng 70 cm trở lên, nặng hàng chục kg | Vừa, mai khoảng 30–40 cm |
| Môi trường | Khô, thoáng, sân cỏ rộng, rất thích đào | Ẩm hơn, có bóng râm, chỗ đất ẩm |
| Thức ăn chính | Cỏ, cỏ khô, lá rau dại nhiều xơ | Lá xanh, rau, thêm trái cây và một ít đạm theo khuyến nghị thú y |
| Nuôi trong căn hộ | Chỉ khi còn nhỏ; con lớn cần sân đất | Khó hơn nhưng khả thi khi có phòng lớn |
| Điều cần cảnh giác | Lớn nhanh, đào hang làm sụt nền, phá hàng rào | Không khí quá khô làm mai phát triển xấu |
Con non của cả hai loài trông nhỏ, dễ thương, vừa lòng bàn tay. Đừng để kích thước lúc mua đánh lừa: một con sulcata vài năm tuổi đã đủ khoẻ để đẩy đổ chậu cây, húc thủng hàng rào lưới mỏng. Người sống ở chung cư mà không có kế hoạch cho con vật khi trưởng thành không nên chọn sulcata.
Ngoài hai loài trên, thị trường còn rao bán nhiều loài rùa cạn khác. Một số loài thuộc phụ lục I CITES, việc buôn bán bị cấm trừ trường hợp đặc biệt; một số khác là loài nguy cấp bị buôn lậu. Khi không chắc tên loài và nguồn gốc, đừng mua.
Giấy tờ nguồn gốc: rùa cạn nào cũng cần hỏi
Toàn bộ họ rùa cạn được đưa vào các phụ lục CITES, phần lớn ở phụ lục II, một số loài ở phụ lục I. Điều đó có nghĩa là rùa cạn bạn mua, dù là con nuôi sinh sản, cần có hồ sơ chứng minh nguồn gốc hợp pháp: nhập khẩu có giấy phép, hoặc sinh sản từ cơ sở nuôi được phép. Người bán đàng hoàng sẽ không ngại cho xem giấy tờ.
Khi mua, hãy xin hoá đơn ghi rõ tên khoa học của loài, ngày nở hoặc ngày mua, thông tin cơ sở nuôi sinh sản, và bản sao giấy tờ liên quan. Chụp ảnh mai rùa từ trên xuống và dưới yếm ngay khi mua; hoa văn mai của mỗi cá thể khác nhau, giúp đối chiếu sau này. Thủ tục cụ thể, có phải đăng ký nuôi với cơ quan kiểm lâm hay không, phụ thuộc văn bản hiện hành và loài; bạn nên hỏi chi cục kiểm lâm nơi mình sống.
Nếu gặp tình huống pháp lý khó như con vật bị thu giữ, hay được yêu cầu giải trình nguồn gốc, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để hiểu mình cần chuẩn bị gì. Quan trọng nhất: không mua rùa được rao là "rùa rừng", "rùa núi", "hàng tự nhiên". Đó thường là loài bản địa bị bắt trái phép, và người mua cũng có thể bị xử lý.
Sân chơi và chuồng: rùa cạn cần đất, nắng và chỗ trú
Rùa cạn sống tốt nhất khi có không gian ngoài trời được rào an toàn, kết hợp một chuồng trú để giữ ấm ban đêm và ngày mưa lạnh. Những điểm chính:
- Sân cỏ rộng, rào bằng tường gạch thấp hoặc ván chắc chôn sâu xuống đất vài chục phân, vì sulcata đào giỏi; lưới mỏng không giữ được con lớn.
- Có cả nắng và bóng râm trong ngày. Rùa phơi nắng để ấm lên và tổng hợp vitamin D3, nhưng cũng cần chỗ mát để tránh quá nhiệt giữa trưa hè.
- Một nhà trú bằng gỗ hoặc gạch, lót rơm khô, có đèn sưởi hoặc tấm sưởi qua bộ điều nhiệt cho những đêm lạnh, nhất là ở miền Bắc.
- Nền sân không ngập nước khi mưa lớn. Rùa sulcata chịu ẩm kém; chỗ đọng nước lâu ngày dễ gây bệnh hô hấp và thối yếm.
- Một khay nước nông, rộng, mép thấp để rùa bước vào uống và ngâm; khay sâu có thể làm con non lật ngửa không ra được.
- Không trồng cây cảnh có độc trong sân như trúc đào, vạn tuế, hoa loa kèn; rùa gặm thử mọi thứ màu xanh.
- Che chắn khỏi chó nhà, chó hàng xóm, chuột lớn; con non dễ bị cắn mai và chân.
- Khi nuôi trong nhà lúc còn nhỏ, dùng chuồng mở thoáng phía trên, đèn phơi và UVB, nền đất trộn mùn dừa giữ ẩm vừa phải, nhiệt độ điểm phơi khoảng 32–35 độ C.
Đèn UVB vẫn cần cho rùa nuôi trong nhà, dù là thời gian ngắn mùa mưa. Ánh nắng qua cửa kính không còn UVB.
Thức ăn nhiều xơ, ít đạm: bí quyết của một chiếc mai đẹp
Sulcata ăn cỏ là chính. Ngoài tự nhiên, sulcata ăn cỏ, cỏ khô và cây mọng nước vùng khô. Ở nhà, cỏ tươi không phun thuốc, cỏ khô như cỏ timothy, lá dâu tằm, lá dâm bụt, rau má, hoa dâm bụt nên là phần chính.
Rùa chân đỏ ăn đa dạng hơn. Lá xanh, rau, hoa, thêm một lượng trái cây nhỏ như đu đủ, xoài, dưa. Lượng đạm động vật, nếu có, chỉ rất nhỏ và nên theo khuyến nghị của bác sĩ thú y.
Tránh thức ăn của người. Cơm, bánh mì, thức ăn cho chó mèo, đậu phụ, sữa không phù hợp với rùa cạn. Đạm và tinh bột dư thừa lâu dài liên quan đến tình trạng mai gồ thành từng ụ và các vấn đề thận.
Canxi. Rắc bột canxi lên thức ăn theo lịch được khuyên, đặt thêm một mẩu mai mực sạch trong sân để rùa tự gặm. Với rùa nuôi trong nhà nhiều, canxi càng quan trọng.
Nước và độ ẩm. Ngâm rùa con trong nước ấm nông vài lần mỗi tuần giúp con vật uống đủ. Với rùa chân đỏ và rùa con nói chung, giữ một góc nền ẩm giúp mai phát triển phẳng hơn.
Mai gồ là tín hiệu cảnh báo. Mai mọc thành từng ụ nhọn thay vì vòm trơn là dấu hiệu điều kiện nuôi chưa đúng, thường liên quan đến khẩu phần, độ ẩm, ánh sáng. Biến dạng này không phục hồi; điều bạn làm được là sửa điều kiện để phần mai mọc sau đẹp hơn, và hỏi bác sĩ thú y.
Rùa con mới về: hai tuần đầu tiên
Rùa con vừa chuyển nhà thường rụt cổ, ít ăn, trốn trong góc vài ngày; đây là phản ứng bình thường với môi trường lạ. Trong hai tuần đầu, giữ con vật ở chuồng trong nhà có đèn phơi, UVB và nhiệt độ ổn định thay vì thả ngay ra sân rộng, để bạn dễ quan sát nó ăn gì, đi vệ sinh thế nào. Nếu nhà đã có rùa khác, nuôi riêng con mới ít nhất vài tuần, dùng dụng cụ riêng, vì rùa có thể mang ký sinh trùng và bệnh hô hấp mà nhìn ngoài không thấy.
Ngâm rùa con trong nước ấm nông mỗi ngày khoảng mười đến mười lăm phút giúp con vật uống nước và đi vệ sinh, nhất là sau chuyến vận chuyển. Cân con vật ngay ngày đầu và cuối mỗi tuần. Rùa con khoẻ thường bắt đầu ăn lại trong vài ngày khi đủ ấm. Nếu sau một tuần vẫn không ăn, mắt sưng hay mũi chảy nước, hãy đưa đến bác sĩ thú y thay vì đổi thức ăn liên tục.
Rùa bản địa Việt Nam: không nuôi, nhặt được thì báo
Việt Nam có nhiều loài rùa cạn và bán cạn bản địa như rùa núi vàng, rùa núi viền, rùa hộp. Đây là động vật hoang dã, nhiều loài đang bị đe doạ nghiêm trọng vì buôn bán, nằm trong danh mục loài nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ. Nuôi, mua bán, vận chuyển chúng khi không có giấy phép là vi phạm pháp luật, có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tuỳ mức độ.
Nếu bạn nhặt được một con rùa ở rừng, ven suối, trong vườn hay được người quen tặng, đừng giữ lại nuôi và đừng tự thả ở một nơi khác. Hãy liên hệ hạt kiểm lâm hoặc chi cục kiểm lâm gần nhất, hoặc các trung tâm cứu hộ động vật hoang dã, để họ tiếp nhận. Giữ con vật trong thùng giấy có lỗ thở, nơi mát, không cho ăn những thứ lạ trong lúc chờ.
Các trung tâm cứu hộ ở Việt Nam đã tiếp nhận nhiều rùa bị thu giữ từ buôn lậu, và việc đưa chúng về đúng môi trường tự nhiên đòi hỏi xác định loài, kiểm tra sức khoẻ, chọn vùng thả phù hợp. Một con rùa bị thả sai chỗ có thể chết hoặc mang bệnh sang quần thể hoang dã. Cách tốt nhất bạn có thể làm là trao con vật cho người có chuyên môn.
Sức khoẻ, vệ sinh và khi nào gặp bác sĩ thú y
Rùa cạn giấu bệnh rất giỏi. Người nuôi nên cân con vật định kỳ, ghi lại, và quan sát mỗi ngày: rùa có đi lại, ăn, phơi nắng như thường lệ không; mắt có trong, mũi có khô không; phân có thành khuôn không. Con vật ăn bình thường nhưng sụt cân dần, hay tăng cân quá nhanh, đều là thông tin đáng chú ý.
Đưa rùa đến bác sĩ thú y nhận bò sát khi thấy: mắt sưng, nhắm nghiền; chảy nước mũi, thở có tiếng, há miệng thở; bỏ ăn nhiều ngày khi trời không lạnh; mai hoặc yếm mềm, có vết nứt, vùng thâm, có mùi; tiêu chảy kéo dài; sa ra ngoài bất cứ phần nào từ lỗ huyệt; bị chó cắn hay rơi từ trên cao. Không tự bôi thuốc hay dùng thuốc cho người, cho chó mèo; liều thuốc và loại thuốc ở bò sát rất khác.
Rùa cạn, như mọi loài bò sát, có thể mang vi khuẩn Salmonella dù trông hoàn toàn khoẻ mạnh. Rửa tay bằng xà phòng sau khi cầm rùa, sau khi dọn sân; không cho rùa bò trên bàn ăn, trong bếp; không rửa khay nước của rùa ở bồn rửa bát. Trẻ nhỏ hay thích bế rùa và đưa tay lên miệng, nên phải có người lớn bên cạnh và nhắc rửa tay ngay sau đó.
Câu hỏi thường gặp
Rùa sulcata có nuôi trong chung cư được không?
Chỉ khi còn nhỏ và trong một thời gian ngắn. Sulcata lớn nhanh, trưởng thành nặng hàng chục ki-lô-gam, cần sân đất rộng để đi lại, đào và phơi nắng. Người ở chung cư nên cân nhắc loài khác hoặc chuẩn bị trước nơi ở lâu dài cho con vật.
Rùa cạn có cần ngủ đông không?
Sulcata và rùa chân đỏ là loài vùng nhiệt đới, không ngủ đông như rùa vùng ôn đới. Khi trời lạnh, chúng giảm hoạt động và ăn ít; việc của bạn là giữ ấm bằng nhà trú có sưởi. Rùa bỏ ăn kéo dài khi đã đủ ấm thì nên đi khám.
Cho rùa cạn ăn rau muống, cải bắp có được không?
Có thể cho ít và xen kẽ, nhưng không nên làm thức ăn chính. Cải bắp và một số rau họ cải dùng nhiều có thể ảnh hưởng tuyến giáp, rau muống nhiều nước. Rùa cạn, nhất là sulcata, cần cỏ và lá nhiều xơ là chủ yếu.
Mua rùa cạn cần hỏi người bán những gì?
Hỏi tên khoa học của loài, ngày nở, cơ sở nuôi sinh sản, giấy tờ nguồn gốc CITES, con vật đang ăn gì và được nuôi trong điều kiện nào. Xem rùa có mắt sáng, mũi khô, mai cứng, đi lại nhanh nhẹn. Người bán né câu hỏi giấy tờ là lý do để không mua.
Rùa cạn có thể thả trong vườn cả ngày lẫn đêm không?
Ban ngày trời ấm thì được nếu sân rào chắc và có bóng râm. Ban đêm, ngày mưa lạnh và mùa đông miền Bắc, rùa cần nhà trú có sưởi. Chó, chuột và người lạ cũng là mối nguy về đêm, nên đưa rùa vào nhà trú có cửa.
Nhặt được rùa trên đường thì có nên mang về nuôi không?
Không nên. Rùa nhặt được có thể là loài bản địa được bảo vệ hoặc rùa ngoại lai bị thả. Hãy báo hạt kiểm lâm, chi cục kiểm lâm hoặc trung tâm cứu hộ động vật hoang dã gần nhất để họ xác định loài và tiếp nhận.