Rồng Úc (bearded dragon, tên khoa học Pogona vitticeps) là thằn lằn hoạt động ban ngày, cần ánh sáng UVB mạnh, một điểm phơi rất nóng và khẩu phần đổi dần theo tuổi: con non ăn chủ yếu côn trùng, con trưởng thành ăn chủ yếu rau. Thiếu một trong ba yếu tố đó, con vật vẫn có thể sống nhiều tháng trông như bình thường rồi mới lộ ra bệnh xương, lúc ấy khó gỡ.
Loài này có nguồn gốc vùng bán khô hạn ở nội địa nước Úc. Nước Úc cấm xuất khẩu động vật hoang dã bản địa từ nhiều thập niên, nên rồng Úc trên thị trường thế giới, kể cả Việt Nam, là con nuôi sinh sản qua nhiều thế hệ. Rồng Úc hiền, chịu cầm, thích phơi nắng trên tay người, nhưng cần chuồng lớn và tốn điện hơn tắc kè da báo. Bài này giúp bạn quyết định có nên nuôi, và nếu nuôi thì dựng điều kiện thế nào cho đúng.
Rồng Úc khác các loài bò sát nhỏ ở chỗ nào
Con trưởng thành dài khoảng 40 đến 55 cm tính cả đuôi, nặng vài trăm gam, sống trung bình 10 đến 15 năm khi được nuôi tốt. Chúng hoạt động suốt ban ngày, phơi nắng, đi lại, đào bới, quan sát chủ, nên người thích tương tác thấy loài này thú vị hơn các loài sống về đêm. Chúng có nhiều cử chỉ để giao tiếp như phồng vùng da dưới cằm và chuyển sẫm màu khi căng thẳng hoặc muốn doạ, vẫy tay chậm để tỏ ra thuận phục, gật đầu nhanh ở con đực.
Điểm khác lớn nhất là nhu cầu ánh sáng. Ngoài tự nhiên, rồng Úc sống dưới nắng gắt, da tổng hợp vitamin D3 nhờ tia UVB, từ đó hấp thu canxi để làm xương. Trong nhà, ánh sáng qua cửa kính gần như không còn UVB, nên phải dùng đèn chuyên dụng. Thêm vào đó, con vật cần một chỗ phơi đạt nhiệt độ cao mới tiêu hoá tốt.
Nói về chi phí, bạn không cần biết con số cụ thể ngay, chỉ cần hình dung các khoản: chuồng lớn, bóng sưởi, bóng UVB phải thay định kỳ, bộ điều nhiệt, điện chạy mười hai giờ mỗi ngày, côn trùng sống và rau tươi hằng ngày, khám thú y. Khoản điện và côn trùng kéo dài suốt đời con vật, nên tính trước trước khi mua.
Chuồng và đèn: thông số tham khảo cho một con trưởng thành
Chuồng cho rồng Úc phải đủ dài để kéo giãn dải nhiệt từ điểm phơi nóng sang vùng mát. Chuồng gỗ phủ chống ẩm hoặc PVC giữ nhiệt tốt hơn kính, tiết kiệm điện mùa đông miền Bắc.
| Hạng mục | Mức tham khảo | Lưu ý |
|---|---|---|
| Kích thước | Dài khoảng 120 cm, sâu 60 cm, cao 60 cm trở lên | Con non dùng chuồng nhỏ hơn nhưng sẽ phải đổi sớm |
| Điểm phơi (mặt đá) | Khoảng 38–42 độ C với con trưởng thành | Con non thường cần ấm hơn một chút |
| Vùng mát | Khoảng 25–29 độ C | Đo ở mặt nền |
| Ban đêm | Khoảng 18–22 độ C, tắt mọi đèn sáng | Lạnh hơn thì dùng nguồn nhiệt không phát sáng |
| UVB | Bóng dạng ống T5 cường độ cao, phủ khoảng hai phần ba chiều dài chuồng | Đặt trong chuồng hoặc trên lưới mỏng, đúng khoảng cách nhà sản xuất ghi |
| Chu kỳ sáng | Khoảng 12–14 giờ, cắm qua hẹn giờ | Mùa đông có thể rút ngắn |
| Độ ẩm | Thấp, khoảng 30–40% | Chuồng ẩm lâu ngày dễ gây bệnh hô hấp |
Các con số trên là khoảng hay được khuyến nghị trong tài liệu nuôi, không phải ngưỡng tuyệt đối. Quan trọng hơn là hành vi: con vật nằm phơi rồi tự rời đi, há miệng nhẹ để toả nhiệt khi đủ ấm, ăn khoẻ, đi vệ sinh đều. Nếu con vật luôn chui vào góc mát và há miệng liên tục, điểm phơi đang quá nóng; nếu luôn nằm dán dưới đèn và lười ăn, có thể đang quá lạnh.
Tia UVB không xuyên qua kính hay hầu hết các loại nhựa trong, và yếu đi khi đi qua lưới dày. Bóng UVB vẫn sáng nhưng lượng UVB giảm dần theo thời gian sử dụng, nên phải thay theo thời hạn nhà sản xuất ghi, thường từ sáu tháng đến một năm, dù bóng chưa cháy.
Khẩu phần theo tuổi: từ côn trùng sang rau
Con non (dưới khoảng sáu tháng). Ăn nhiều lần mỗi ngày, phần lớn là côn trùng nhỏ như dế non, gián dubia non, ấu trùng ruồi lính đen; rau thái nhỏ luôn có sẵn để tập ăn. Giai đoạn này lớn rất nhanh nên canxi và UVB đặc biệt quan trọng.
Con bán trưởng thành. Giảm dần số bữa côn trùng xuống mỗi ngày một lần rồi cách ngày, tỷ lệ rau tăng lên rõ rệt. Đây là lúc nhiều người nuôi sai: con vật thích côn trùng hơn nên chủ chiều theo, dẫn tới béo phì và bỏ rau.
Con trưởng thành. Rau và lá xanh chiếm phần lớn khẩu phần, côn trùng chỉ vài lần mỗi tuần. Rau cho ăn hằng ngày, thái vừa miệng, phun chút nước để con vật uống thêm nước qua rau.
Rau nên dùng thường xuyên. Các loại lá xanh như cải bẹ xanh, cải xoăn, lá bồ công anh, lá dâu tằm sạch, rau má, bí đỏ bào mỏng, đậu cô ve thái nhỏ. Trộn nhiều loại thay vì một loại cố định để cân bằng khoáng chất.
Rau và đồ ăn cần hạn chế hoặc tránh. Rau chân vịt và một số loại giàu oxalat chỉ nên dùng ít vì cản hấp thu canxi; xà lách búp nhiều nước, ít dinh dưỡng; trái cây ngọt chỉ là món thưởng rất ít. Tránh hẳn quả bơ, lá đại hoàng, hành tỏi và đom đóm vì có độc với bò sát.
Phủ khoáng. Côn trùng được nạp mồi bằng rau củ trước một đến hai ngày và phủ bột canxi khi cho ăn. Lịch canxi có D3 và vitamin tổng hợp nên hỏi bác sĩ thú y, vì liều phù hợp phụ thuộc chất lượng đèn UVB và tuổi con vật.
Bệnh xương chuyển hoá và vì sao phát hiện muộn
Bệnh xương chuyển hoá là tên chung cho tình trạng xương mềm, biến dạng do thiếu canxi hoặc thiếu vitamin D3 kéo dài. Ở rồng Úc, nguyên nhân phổ biến là đèn UVB không có, đặt sau kính, đặt quá xa, hoặc đã hết hạn; côn trùng không phủ canxi; khẩu phần nhiều thứ cản canxi. Bệnh tiến triển chậm, con vật vẫn ăn, vẫn bò nên chủ không để ý.
Những dấu hiệu sớm gồm chân run nhẹ khi đứng, đi không nhấc được thân lên khỏi nền, ngón chân co quắp, hàm dưới hơi mềm hoặc ngắn lại, lưng hoặc đuôi cong khác thường, gãy xương sau cú ngã nhẹ. Khi bạn thấy một trong các dấu hiệu này, đừng tự tăng canxi hay mua thuốc nhỏ giọt, vì thừa vitamin D3 cũng gây hại. Đưa con vật đến bác sĩ thú y nhận động vật ngoại lai để được khám, có thể chụp X-quang.
Cách phòng tốt nhất là kiểm tra định kỳ: ghi ngày lắp bóng UVB lên một mẩu băng dính dán trên chuồng, thay đúng hạn; đo nhiệt điểm phơi mỗi tuần; cân con vật mỗi tháng và ghi lại. Một chiếc cân nhà bếp loại điện tử là đủ. Đường cân nặng tăng đều ở con non và ổn định ở con trưởng thành cho bạn biết nhiều hơn mọi lời đoán.
Ngủ đông nhẹ vào mùa lạnh: bình thường hay bệnh
Nhiều rồng Úc trưởng thành có giai đoạn giảm hoạt động vào những tháng lạnh, giới nuôi gọi là ngủ đông nhẹ. Con vật ăn ít, nằm trong hang nhiều, có khi cả tuần không ra. Ở miền Bắc, hiện tượng này hay rơi vào khoảng tháng 11 đến tháng 2. Một số điều cần nắm:
- Trước mùa lạnh, nếu được, đưa con vật đi khám tổng quát và xét nghiệm phân để chắc không có bệnh hay ký sinh trùng; con bệnh mà giảm hoạt động thì dễ yếu thêm.
- Khi con vật bắt đầu ăn ít, giảm dần lượng thức ăn, để ruột trống trước khi nó nằm im lâu; thức ăn nằm trong ruột lúc thân nhiệt thấp có thể lên men.
- Vẫn để bát nước sạch, cân con vật mỗi tuần; sụt cân nhiều là dấu hiệu phải dừng lại và hỏi bác sĩ thú y.
- Con non dưới một năm tuổi không nên để ngủ đông; con non giảm ăn thường do lạnh hoặc bệnh, cần kiểm nhiệt và đi khám.
- Không tự ý tắt hết nhiệt để ép con vật ngủ đông. Đây là hành vi con vật tự chọn khi khoẻ, người nuôi chỉ chiều theo và theo dõi.
- Khi trời ấm lại, con vật tự ra phơi nhiều hơn; khôi phục đèn đầy đủ, cho ăn ít trước rồi tăng dần.
Nếu không chắc con vật đang ngủ đông hay đang ốm, đó chính là lúc gọi bác sĩ thú y. Hai trạng thái này nhìn từ ngoài khá giống nhau.
Cầm nắm, tắm và an toàn cho cả nhà
Rồng Úc thường chịu cầm nếu được làm quen từ từ. Luồn tay dưới bụng, đỡ cả bốn chân, để con vật nằm dọc cẳng tay. Không nhấc bằng đuôi hay túm cổ. Con non nhỏ, nhanh và dễ hoảng, nên ngồi gần sàn khi cầm. Con đực trưởng thành vào mùa sinh sản có thể phồng cằm đen, cố cắn; khi đó để con vật yên vài ngày.
Tắm không bắt buộc nhưng có ích khi lột da hoặc con vật lười uống nước. Dùng chậu nhựa riêng, nước ấm vừa tay, sâu chưa tới khuỷu chân trước, ngâm khoảng mười phút và luôn có người trông. Không tắm trong bồn rửa bát hay bồn tắm của người; chậu tắm và dụng cụ chuồng rửa riêng, khử trùng bằng dung dịch pha loãng rồi xả sạch.
Giống mọi loài bò sát, rồng Úc khoẻ mạnh vẫn có thể mang vi khuẩn Salmonella trong ruột. Rửa tay bằng xà phòng sau khi cầm, sau khi dọn chuồng; không hôn con vật; không để bò trên bàn ăn hay bếp. Trẻ dưới năm tuổi, người già yếu, phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch nên hạn chế tiếp xúc trực tiếp; trẻ lớn hơn chơi cùng con vật phải có người lớn bên cạnh.
Khi đưa con vật đi khám vì bỏ ăn, phân lạ, thở há miệng lúc không nóng, có chất nhầy ở mũi miệng, sưng khớp hay vết thương, mang theo ghi chép nhiệt độ, loại bóng UVB và ngày lắp, ảnh chuồng, và lịch ăn trong hai tuần gần nhất. Những thông tin đó giúp bác sĩ tìm nguyên nhân nhanh hơn nhiều so với chỉ mô tả bằng lời.
Câu hỏi thường gặp
Rồng Úc có cần đèn sáng cả đêm không?
Không. Rồng Úc cần chu kỳ ngày và đêm rõ ràng; đèn sáng ban đêm làm con vật mất ngủ, căng thẳng. Nếu phòng quá lạnh về đêm, dùng nguồn nhiệt không phát ánh sáng như bóng gốm sưởi cắm qua bộ điều nhiệt.
Có thể cho rồng Úc phơi nắng thật ngoài ban công không?
Nắng tự nhiên rất tốt nếu làm đúng: lồng lưới thoáng, có một nửa bóng râm, có nước, luôn có người trông và không đặt trong thùng kính hay nhựa kín vì sẽ nóng rất nhanh. Phơi ngắn vào buổi sáng, tránh trưa hè miền Nam và miền Trung, cẩn thận chim săn, mèo hàng xóm.
Rồng Úc chỉ ăn sâu gạo có được không?
Không nên. Sâu gạo vỏ cứng, nhiều mỡ, tỷ lệ canxi thấp, chỉ hợp làm món xen kẽ. Khẩu phần côn trùng cần đa dạng, được nạp mồi, phủ canxi, và với con trưởng thành thì rau mới là phần chính.
Nuôi hai con rồng Úc chung chuồng được không?
Thường không khuyến khích. Rồng Úc không sống theo bầy, con mạnh chiếm điểm phơi và thức ăn, con yếu chậm lớn hoặc bị cắn. Hai con đực gần như chắc chắn đánh nhau. Nếu muốn nuôi hai con, dùng hai chuồng riêng.
Rồng Úc có cần giấy tờ CITES không?
Theo hiểu biết phổ biến, loài Pogona vitticeps hiện không nằm trong các phụ lục CITES. Tuy vậy bạn vẫn nên mua con nuôi sinh sản, hỏi rõ nguồn gốc, và khi cần mang con vật qua biên giới hay có vướng mắc pháp lý thì hỏi cơ quan kiểm lâm hoặc chi cục chăn nuôi và thú y.
Rồng Úc bị đen dưới cằm có phải bệnh không?
Phồng và sẫm màu vùng da dưới cằm thường là cách con vật thể hiện căng thẳng, doạ đối thủ hoặc hành vi sinh sản ở con đực. Nếu tình trạng kéo dài nhiều ngày kèm bỏ ăn, lười vận động, hãy kiểm nhiệt độ chuồng và đưa con vật đến bác sĩ thú y.