ThuQuy.comThú Quý
Pháp lý khi nuôi thú cưng đặc biệt

Nuôi động vật hoang dã làm cảnh có phạm luật không: ranh giới người nuôi cần biết

Con vật nào nuôi làm cảnh hợp pháp, con nào thuộc nhóm nguy cấp bị cấm hay hạn chế, CITES là gì với người nuôi và hỏi kiểm lâm ra sao trước khi đón về.

Forest ranger in green uniform kneeling beside an empty wooden animal crate in a rural Vietnamese courtyard in Nghe An, talking with a homeowner seen from behind

Nuôi một con vật làm cảnh có phạm luật hay không phụ thuộc vào hai câu hỏi: loài đó có nằm trong danh mục được pháp luật bảo vệ hay kiểm soát không, và con cụ thể bạn đang nuôi có nguồn gốc hợp pháp chứng minh được không. Một con vẹt yến phụng nở ở trại nuôi gần như không vướng gì. Một con khỉ, con cu li hay con rùa núi vàng bắt ngoài rừng thì dù nuôi thương đến đâu vẫn có thể bị thu giữ, xử phạt, nặng hơn là bị xử lý hình sự.

Bài này dành cho người mới nuôi, phụ huynh định mua thú lạ cho con và cả người nuôi lâu năm muốn rà lại đàn của mình. Phần pháp lý được viết ở mức nguyên lý để bạn biết mình đang đứng ở đâu; còn quyết định với một loài cụ thể, cách chắc nhất là hỏi cơ quan kiểm lâm địa bàn trước khi đón con vật về.

Vì sao "thú cưng" và "động vật hoang dã" lại bị luật nhìn khác nhau

Trong mắt người nuôi, con vật nào ở trong nhà, ăn từ tay mình, quen tiếng mình gọi cũng là thú cưng. Nhưng pháp luật không phân loại theo tình cảm của người nuôi mà theo loài và theo nguồn gốc. Chó, mèo, thỏ nhà, chuột lang, cá vàng, yến phụng là vật nuôi đã thuần hoá qua nhiều đời, được nuôi sinh sản rộng rãi, không ai phải lo bắt chúng từ tự nhiên. Ngược lại, nhiều loài được rao bán như "thú cưng độc lạ" thực chất vẫn là động vật hoang dã: chúng hoặc bị bắt từ rừng, hoặc chỉ mới được nhân giống ở quy mô nhỏ.

Sự khác biệt đó quan trọng vì mỗi con vật hoang dã bị bắt ra bán là một con bị rút khỏi quần thể ngoài tự nhiên. Với loài vốn đã ít, vài trăm con một năm có thể đẩy cả quần thể tới bờ biến mất. Vì vậy luật đặt ra hai lớp: lớp bảo vệ loài trong nước (danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm) và lớp kiểm soát buôn bán quốc tế (Công ước CITES mà Việt Nam là thành viên). Người nuôi cảnh đứng ở cuối chuỗi buôn bán, nên dù không tự tay bắt, vẫn có thể là người bị kiểm tra.

Hiểu được điều này giúp bạn nhìn lời quảng cáo "hàng hiếm, ít người có" theo cách khác: càng hiếm, càng có khả năng con vật đến từ rừng, và rủi ro pháp lý càng dồn về phía người mua.

Bốn nhóm con vật theo mức kiểm soát pháp lý

Cách chia dưới đây là cách đọc giản lược để người nuôi định vị con vật của mình, không phải bảng tra pháp lý chính thức. Danh mục cụ thể nằm trong các văn bản dưới luật và được sửa đổi theo thời gian.

NhómVí dụ thường gặpÝ nghĩa với người nuôi cảnh
Vật nuôi thuần hoáCá vàng, cá betta, yến phụng, thỏ nhà, chuột langNuôi bình thường, vẫn phải giữ vệ sinh, không gây hại cho người khác
Động vật hoang dã thông thườngMột số loài chim, bò sát bản địa không thuộc danh mục bảo vệVẫn phải có nguồn gốc hợp pháp; nuôi từ con bắt ngoài tự nhiên dễ vướng luật lâm nghiệp
Loài nguy cấp, quý, hiếm hoặc thuộc phụ lục CITESNhiều loài vẹt, rùa, trăn, kỳ đà, khỉ, cu liBị cấm hoặc hạn chế; muốn nuôi phải có giấy tờ nguồn gốc và đăng ký theo quy định
Loài ngoại lai xâm hạiRùa tai đỏ, cá lau kiếng, ốc bươu vàngBị hạn chế nhập, nuôi, phát tán; tuyệt đối không thả ra môi trường

Bạn thấy một loài có thể nằm ở hai ô cùng lúc, ví dụ vừa là động vật hoang dã vừa thuộc phụ lục CITES. Khi đó mức kiểm soát chặt hơn được áp dụng. Đây cũng là lý do không nên tự kết luận chỉ dựa vào một bài viết hay một lời người bán.

Những khái niệm pháp lý chính, nói cho dễ hiểu

Động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm nhóm IB và IIB. Đây là cách chia trong Nghị định 06/2019/NĐ-CP về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi CITES (đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 84/2021/NĐ-CP). Nhóm IB là nhóm bị nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại; nhóm IIB là nhóm bị hạn chế. Với người nuôi cảnh, nhóm IB gần như đồng nghĩa với "không nuôi được", còn nhóm IIB chỉ nuôi được khi chứng minh nguồn gốc hợp pháp và làm thủ tục với cơ quan kiểm lâm.

Loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ. Đây là danh mục theo Luật Đa dạng sinh học năm 2008, gồm những loài cần bảo vệ nghiêm ngặt nhất. Nuôi, nhốt, mua bán những loài này trái phép là hành vi rất nghiêm trọng.

Phụ lục CITES. CITES là công ước quốc tế kiểm soát buôn bán động thực vật hoang dã qua biên giới. Loài thuộc Phụ lục I bị cấm buôn bán thương mại quốc tế trừ trường hợp đặc biệt; Phụ lục II được buôn bán nhưng phải có giấy phép; Phụ lục III do từng nước đề nghị kiểm soát. Nhiều thú cưng ngoại nhập như vẹt, rùa cạn, trăn nằm ở phụ lục II.

Nguồn gốc hợp pháp. Là bằng chứng con vật được nhân nuôi ở cơ sở có đăng ký, được nhập khẩu có giấy phép, hoặc được chuyển giao hợp pháp. Không có bằng chứng này thì dù loài được phép nuôi, cá thể bạn giữ vẫn có thể bị coi là không rõ nguồn gốc.

Những việc người nuôi cảnh không được làm

Danh sách dưới đây gom các hành vi hay gặp nhất ở người nuôi, không liệt kê đủ mọi quy định. Mỗi hành vi đều có thể bị xử phạt hành chính, và với loài thuộc danh mục bảo vệ thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự năm 2015 (các điều về động vật nguy cấp, quý, hiếm và về bảo vệ động vật hoang dã).

  • Bắt chim, rùa, sóc, khỉ hay bất kỳ con vật nào ngoài rừng, ngoài đồng về nuôi, kể cả khi chỉ bắt một con cho con chơi.
  • Mua con vật không rõ nguồn gốc ở chợ, ven đường, qua nhóm mạng xã hội, đặc biệt khi người bán né tránh câu hỏi về giấy tờ.
  • Nuôi loài thuộc nhóm IB hoặc danh mục ưu tiên bảo vệ làm cảnh trong nhà.
  • Nuôi loài thuộc nhóm IIB hoặc phụ lục CITES mà không có hồ sơ nguồn gốc và không làm thủ tục với cơ quan có thẩm quyền.
  • Vận chuyển con vật thuộc diện kiểm soát qua tỉnh khác, qua biên giới mà không có giấy tờ đi kèm.
  • Thả con vật ngoại lai ra ao hồ, sông suối, công viên khi không muốn nuôi nữa.
  • Đăng ảnh rao bán, cho tặng con vật thuộc diện bảo vệ trên mạng xã hội.

Nhiều người nghĩ chỉ người bắt và người buôn mới bị xử lý. Thực tế người nuôi, người vận chuyển và người tàng trữ đều có thể nằm trong diện bị kiểm tra; mức xử lý tuỳ loài, số lượng và giá trị.

Trước khi đón một con vật lạ về nhà: năm bước tự kiểm

Làm năm bước này trước khi trả tiền hoặc nhận con vật, không phải sau khi đã nuôi vài tháng. Lúc đó quay lại sẽ khó và tốn kém hơn rất nhiều.

  1. Xác định đúng loài bằng tên khoa học, không chỉ bằng tên chợ. Cùng một tên gọi "rùa vàng" hay "vẹt đuôi dài" có thể chỉ vài loài khác nhau với mức bảo vệ khác nhau.
  2. Tra loài đó có nằm trong danh mục nhóm IB, IIB, danh mục ưu tiên bảo vệ, phụ lục CITES hay danh mục ngoại lai xâm hại không. Danh mục thay đổi nên hãy kiểm bản hiện hành.
  3. Hỏi người bán con vật nở ở đâu, cơ sở đó có mã số đăng ký không, và xin xem giấy tờ trước khi đặt cọc.
  4. Nếu loài thuộc diện kiểm soát, gọi hoặc đến hạt kiểm lâm, chi cục kiểm lâm nơi bạn ở để hỏi cần làm gì sau khi mua.
  5. Nếu chỉ một bước trong số trên không rõ ràng, không mua. Một con vật khác dễ nuôi, hợp pháp và hợp nhà bạn hơn luôn có sẵn.

Câu hỏi về giấy tờ không làm người bán đàng hoàng phật lòng. Người bán con giống nuôi sinh sản thật sự thường chủ động đưa giấy tờ, vì đó cũng là thứ bảo vệ họ.

Nếu bạn đang nuôi một con vật có thể thuộc diện bảo vệ

Có những gia đình nuôi một con rùa, một con chim từ nhiều năm trước, lúc chưa ai nghĩ đến chuyện giấy tờ, giờ mới biết loài đó thuộc diện bảo vệ. Cách xử lý an toàn nhất là chủ động liên hệ cơ quan kiểm lâm địa bàn để hỏi về việc đăng ký hoặc tự nguyện giao nộp. Con vật giao nộp thường được chuyển về trung tâm cứu hộ, nơi có điều kiện chăm sóc và, nếu đủ khoẻ, có thể được thả về môi trường sống phù hợp.

Đừng tự thả con vật ra rừng hay ra hồ để "phi tang". Con vật nuôi nhốt lâu thường không còn kỹ năng kiếm ăn, dễ chết; nếu thả sai nơi sống, nó còn có thể mang mầm bệnh vào quần thể hoang dã. Đừng bán lại hoặc cho người khác, vì làm vậy chỉ chuyển rủi ro sang người nhận và nối dài thêm một mắt xích buôn bán.

Khi tình huống của bạn có yếu tố phức tạp, ví dụ đã nuôi sinh sản ra nhiều con, đã từng mua bán, hoặc đang bị kiểm tra, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được hướng dẫn theo đúng hồ sơ của mình trước khi làm việc với cơ quan chức năng.

Chọn thú cưng ngoài chó mèo sao cho yên tâm về pháp lý

Ưu tiên loài đã được nhân nuôi rộng rãi. Yến phụng, vẹt cockatiel, chim sẻ Java, cá betta, cá guppy, tắc kè da báo, rắn ngô, thỏ, chuột lang là những loài được nuôi sinh sản ở quy mô lớn trên thế giới và trong nước. Chọn những loài này, bạn hầu như không phải lo nguồn gốc.

Tránh xa con vật "bắt từ rừng về còn hoang". Đây là câu quảng cáo thẳng thắn nhất cho biết con vật có nguồn gốc bất hợp pháp. Con hoang bắt về cũng thường stress, mang bệnh và chết sớm.

Nghĩ đến cả vòng đời con vật. Một con vẹt lớn hay một con rùa cạn có thể sống vài chục năm. Nếu một ngày không nuôi được nữa, bạn phải chuyển giao hợp pháp, không thả. Câu hỏi pháp lý vì vậy đi theo con vật suốt đời, không dừng ở lúc mua.

Giữ giấy tờ cẩn thận như giấy tờ tài sản. Hoá đơn, giấy xác nhận nguồn gốc, giấy chuyển giao nên được cất cùng một chỗ và chụp lại. Khi bị hỏi, đó là thứ chứng minh bạn nuôi đúng.

Câu hỏi thường gặp

Nuôi một con vẹt làm cảnh có cần giấy tờ không?

Tuỳ loài. Yến phụng, cockatiel và một vài loài vẹt nhỏ nuôi sinh sản rộng rãi thường không bị kiểm soát như vẹt hoang dã. Nhiều loài vẹt khác thuộc phụ lục CITES, nên cần giấy tờ nguồn gốc và có thể phải đăng ký với cơ quan kiểm lâm. Hãy xác định đúng loài rồi hỏi kiểm lâm địa bàn.

Bắt một con chim ngoài vườn về nuôi cho con chơi có sao không?

Chim trời là động vật hoang dã. Bắt về nuôi là lấy con vật khỏi tự nhiên và có thể vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã, nặng hơn nếu loài đó thuộc diện bảo vệ. Nên chọn chim nuôi sinh sản có nguồn gốc rõ ràng cho trẻ.

Nhóm IB và nhóm IIB khác nhau thế nào với người nuôi cảnh?

Theo cách chia của Nghị định 06/2019/NĐ-CP, nhóm IB bị nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại nên người nuôi cảnh gần như không thể nuôi hợp pháp. Nhóm IIB bị hạn chế, chỉ nuôi khi có nguồn gốc hợp pháp và làm thủ tục với cơ quan kiểm lâm.

Đã nuôi một con rùa nhiều năm, giờ mới biết là loài quý hiếm thì làm gì?

Nên chủ động liên hệ cơ quan kiểm lâm địa bàn để hỏi về đăng ký hoặc giao nộp. Không tự thả ra tự nhiên, không bán hay cho người khác. Nếu tình huống phức tạp, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi làm việc với cơ quan chức năng.

Người bán nói con vật "nuôi sinh sản, không cần giấy" thì có tin được không?

Không nên tin chỉ bằng lời. Nếu loài đó thuộc diện kiểm soát, con nuôi sinh sản hợp pháp vẫn đi kèm giấy tờ của cơ sở nuôi có mã số. Người bán từ chối đưa giấy tờ là dấu hiệu bạn nên dừng lại và chọn con vật khác.

Danh mục loài được bảo vệ có thay đổi không?

Có. Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm và phụ lục CITES được rà soát, sửa đổi theo thời gian, có loài được thêm vào, có loài đổi mức. Vì vậy trước khi mua, hãy kiểm bản danh mục hiện hành hoặc hỏi trực tiếp cơ quan kiểm lâm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138