Cá vàng không hợp với bình cầu nhỏ vì chúng lớn tới cỡ bàn tay, thải rất nhiều chất thải và cần nhiều ô-xy; một hai con cá vàng cần bể có lọc, thể tích vài chục lít trở lên. Được nuôi đúng, cá vàng có thể sống trên mười năm, nhiều con còn lâu hơn. Con số "cá vàng chỉ sống vài tháng" mà nhiều gia đình quen thuộc phần lớn là hậu quả của bình chật, nước bẩn và thức ăn quá tay.
Cá vàng thường là con vật nuôi đầu tiên của nhiều đứa trẻ, nên bài này viết cho cả phụ huynh. Bạn sẽ biết sự khác nhau giữa cá vàng thân dài và cá vàng thân tròn, cách dựng bể vừa túi tiền, cho ăn thế nào để tránh nổi bụng, và vì sao tuyệt đối không thả cá vàng ra hồ công viên khi không nuôi nữa.
Vì sao bình cầu là kiểu nuôi sai
Bình cầu thuỷ tinh đẹp trên bàn nhưng có ba nhược điểm. Thứ nhất, mặt nước tiếp xúc không khí nhỏ ở miệng bình, trong khi ô-xy hoà vào nước chủ yếu qua mặt thoáng. Bình cầu đổ đầy càng nhỏ mặt thoáng, cá càng hay ngoi lên đớp khí. Thứ hai, thể tích ít nên amoniac từ phân cá tích lên rất nhanh, chỉ một hai ngày không thay nước là đủ làm cá yếu. Thứ ba, không có chỗ đặt lọc, nghĩa là không có vi sinh xử lý chất thải.
Cá vàng lại là loài thải nhiều so với kích thước. Chúng ăn liên tục, tiêu hoá nhanh, sục sạo đáy bể, nên nước bẩn nhanh hơn hẳn bể cá nhiệt đới nhỏ cùng thể tích. Trong bình cầu, cá thường sống còi cọc, màu nhạt, vây cụp, rồi chết sau vài tuần đến vài tháng. Người nuôi tưởng cá yếu, mua con khác, và vòng lặp đó cứ tiếp diễn.
Thêm một điểm ít ai để ý: thành bình cong làm hình ảnh bên ngoài bị méo, cá liên tục thấy chuyển động lớn dạng méo mó quanh mình mỗi khi có người đi qua. Bình đặt trên bàn học, kệ ti vi lại hay rung và hứng tiếng ồn, càng làm cá dễ hoảng.
Nếu bạn đã lỡ mua bình cầu, có thể dùng nó trồng cây thuỷ sinh, nuôi vài con tép hoặc ốc cảnh nhỏ. Còn cá vàng thì nên chuyển sang bể chữ nhật có lọc càng sớm càng tốt.
Cá vàng thân dài và cá vàng thân tròn khác nhau thế nào
Cá vàng có hàng trăm dòng lai tạo, nhưng về cách nuôi có thể chia làm hai nhóm lớn. Biết con mình thuộc nhóm nào giúp chọn bể và bạn cùng bể đúng.
| Đặc điểm | Cá vàng thân dài, đuôi đơn | Cá vàng thân tròn, đuôi kép |
|---|---|---|
| Ví dụ thường gặp | Cá vàng thường, cá vàng sao chổi | Ranchu, oranda, lan thọ, ryukin, mắt lồi |
| Kích thước trưởng thành | Có thể dài tới hai ba gang tay khi nuôi rộng | Thường cỡ lòng bàn tay, thân tròn nặng |
| Tốc độ bơi | Nhanh, khoẻ, hợp hồ ngoài trời rộng | Chậm, dễ bị cá nhanh tranh mồi |
| Nhược điểm | Cần không gian rất lớn, bể nhỏ trong nhà gò bó | Dễ rối loạn bóng hơi, mũ đầu và mắt nhạy cảm, dễ bị trầy |
| Hợp với | Hồ ngoài trời, bể rất lớn | Bể trong nhà có lọc, dòng nước nhẹ |
Không nuôi chung hai nhóm này nếu được: cá thân dài bơi nhanh sẽ ăn hết phần của cá thân tròn. Cũng tránh đá sắc, lũa nhọn trong bể cá vàng thân tròn, nhất là dòng mắt lồi và mắt bong bóng vì mắt rất dễ tổn thương.
Dựng bể cho cá vàng
Không có công thức số lít tuyệt đối, nhưng có những nguyên tắc người nuôi lâu năm thống nhất. Các con số dưới đây là mức tham khảo cho cá vàng thân tròn nuôi trong nhà.
- Thể tích: hai con cá vàng thân tròn nên có bể từ khoảng sáu mươi lít trở lên; mỗi con thêm vào cần thêm vài chục lít. Bể dài, rộng mặt tốt hơn bể cao hẹp.
- Lọc: chọn lọc có công suất mạnh hơn mức ghi cho bể cùng cỡ, vì cá vàng thải nhiều. Lọc tràn trên, lọc thùng hoặc lọc treo cỡ lớn đều dùng được; quan trọng là vật liệu lọc sinh học đủ nhiều.
- Dòng nước: đủ khuấy đều nhưng có vùng nước lặng để cá thân tròn nghỉ, không bị cuốn vào góc bể.
- Nhiệt độ: cá vàng là cá nước mát, thường sống thoải mái khoảng mười tám đến hai mươi bốn độ và chịu được rộng hơn. Mùa hè nước bể ở miền Nam có thể quá ba mươi độ, lượng ô-xy giảm; tăng sục khí, tránh nắng chiếu, đặt quạt thổi mặt nước nếu cần.
- Nền đáy: sỏi to hơn miệng cá hoặc cát mịn; tránh sỏi cỡ hạt đậu vì cá vàng hay đớp nền, có thể bị kẹt sỏi trong miệng.
- Cây: cá vàng thích nhổ và ăn cây mềm. Ráy, dương xỉ buộc vào đá là lựa chọn bền hơn.
Bể vẫn phải chạy vi sinh trước khi thả cá như mọi bể khác. Với cá vàng, thay khoảng ba mươi đến năm mươi phần trăm nước mỗi tuần là thói quen phổ biến, vì chất thải tích nhanh hơn bể cá nhỏ.
Cho ăn và chuyện cá vàng nổi bụng
Cá vàng luôn tỏ ra đói. Chúng không có dạ dày tách biệt như nhiều loài cá khác, ăn được là ăn. Cá bu lại kính mỗi khi bạn đi ngang không có nghĩa là thiếu ăn. Hai bữa nhỏ mỗi ngày, mỗi bữa cá ăn hết trong một hai phút là đủ cho phần lớn bể gia đình.
Thức ăn chìm thường hợp hơn thức ăn nổi với cá thân tròn. Khi đớp thức ăn trên mặt nước, cá có thể nuốt kèm không khí. Nhiều người nuôi chọn cám chìm hoặc ngâm cám cho mềm trước khi thả để giảm rắc rối tiêu hoá.
Rau xanh là phần bổ sung tốt. Đậu Hà Lan luộc bóc vỏ, rau xà lách chần mềm cắt nhỏ là món nhiều người nuôi cá vàng cho ăn xen kẽ, giúp tiêu hoá. Vớt phần thừa sau vài giờ để không làm bẩn nước.
Nổi nghiêng, chúc đầu, không lặn được là dấu hiệu rối loạn bóng hơi. Hay gặp ở cá thân tròn, liên quan tới thân hình bị lai tạo, cách ăn và chất lượng nước. Kiểm tra nước, giảm và đổi kiểu thức ăn là bước đầu; nếu kéo dài nhiều ngày hoặc kèm bụng phình, vảy dựng thì cần hỏi bác sĩ thú y thuỷ sản.
Đừng cho ăn bánh mì, cơm. Tinh bột của người không hợp với cá, nở trong bụng và làm bẩn nước rất nhanh.
Mua cá vàng cho trẻ nhỏ: phần việc của người lớn
Một đứa trẻ năm sáu tuổi có thể rắc thức ăn, ngắm cá và kể chuyện về con cá, nhưng không thể tự chịu trách nhiệm thay nước, đo nước, vệ sinh lọc. Trước khi mua, phụ huynh nên tự hỏi mình có sẵn sàng làm phần đó hằng tuần trong nhiều năm không, vì một con cá vàng khoẻ có thể sống tới khi đứa trẻ vào cấp hai, cấp ba.
Cách làm hiệu quả là chia việc theo tuổi: trẻ nhỏ cho ăn dưới sự giám sát với khẩu phần người lớn chia sẵn, trẻ lớn hơn cùng hút đáy và ghi sổ thay nước. Dạy trẻ rửa tay bằng xà phòng sau khi nhúng tay vào bể, không cho uống nước bể hay úp mặt vào bể. Ổ điện, dây điện của lọc và sưởi phải nằm ngoài tầm với, có vòng nhỏ giọt thấp hơn ổ cắm để nước không chảy theo dây vào ổ.
Khi cá chết, đó cũng là lúc trẻ học về sự sống. Nói thật với trẻ, cùng chôn cá ở chậu cây hoặc gói kín bỏ rác, không xả xuống bồn cầu hay ném ra mương: cá chết có thể mang mầm bệnh, và thói quen đổ đồ thừa của bể ra môi trường cũng chính là con đường loài ngoại lai thoát ra ngoài.
Khi không nuôi nữa: không thả cá vàng ra hồ
Thả cá vàng ra hồ công viên, ao làng thường xuất phát từ ý tốt, nhưng gây hại thật sự cho môi trường và hầu như không giúp được con cá.
- Cá vàng là loài ngoại lai ở nước ta. Ở nhiều nước, cá vàng thả ra ngoài đã sinh sôi, lớn rất to, khuấy đục đáy hồ, ăn trứng cá bản địa và làm nước kém chất lượng.
- Cá thả từ bể nhà có thể mang theo ký sinh trùng, mầm bệnh lây sang cá tự nhiên.
- Phần lớn cá vàng thân tròn không sống nổi ngoài hồ: bơi chậm, dễ bị chim, rắn, cá dữ bắt.
- Thay vào đó, tặng cá cho người quen có bể phù hợp, nhờ nhóm người nuôi cá trong vùng giới thiệu chủ mới, hoặc hỏi cửa hàng cá cảnh có nhận lại không.
- Nước bể, cây thuỷ sinh, ốc thừa cũng không đổ ra ao hồ, cống rãnh; nước bể có thể dùng tưới cây trong vườn nhà.
Dấu hiệu cá vàng có vấn đề và lúc cần hỏi thú y
Cá vàng khoẻ bơi liên tục, vây xoè, háu ăn. Khi thấy những dấu hiệu dưới đây, việc đầu tiên luôn là đo nước, vì phần lớn rắc rối của cá vàng bắt đầu từ chất lượng nước.
- Ngoi mặt nước đớp khí, nhất là sáng sớm: thiếu ô-xy hoặc amoniac, nitrit cao. Tăng sục khí, thay một phần nước đã khử clo.
- Kẹp vây, đứng một góc, cọ mình vào đá: có thể là ký sinh trùng ngoài da hoặc nước kém. Quan sát thêm đốm trắng, lớp nhầy đục trên thân.
- Vệt đỏ trên vây, thân như rướm máu: thường đi kèm nước bẩn lâu ngày; cần cải thiện nước ngay và hỏi người có chuyên môn nếu không đỡ.
- Mũ đầu oranda có mảng trắng bông: mũ đầu dễ nhiễm nấm khi bị trầy. Chụp ảnh rõ để hỏi.
- Bụng phình, vảy dựng, mắt lồi bất thường ở dòng không phải mắt lồi: dấu hiệu nặng, nên tìm bác sĩ thú y thuỷ sản sớm.
Thú Quý không đưa ra tên thuốc hay liều lượng cho cá. Khi đi hỏi, mang theo ảnh, video ngắn, chỉ số nước, nhiệt độ, thể tích bể và những gì bạn đã cho vào bể trong tuần qua; thông tin đầy đủ giúp người có chuyên môn đánh giá đúng hơn nhiều so với một câu mô tả "cá bị lờ đờ".
Câu hỏi thường gặp
Cá vàng có cần máy sục khí khi đã có lọc không?
Nếu lọc làm mặt nước gợn đều thì ô-xy thường đủ. Nhưng với bể đông cá, mùa nóng hoặc ban đêm có nhiều cây, một máy sục khí nhỏ là bảo hiểm rẻ. Dấu hiệu thiếu ô-xy là cá tụ lên mặt nước đớp khí, nhất là vào sáng sớm.
Nuôi cá vàng chung với cá nhiệt đới được không?
Không nên. Cá vàng ưa nước mát hơn phần lớn cá nhiệt đới, thải nhiều, và có thể nuốt cá nhỏ như cá neon. Ngược lại, một số cá nhiệt đới hay rỉa vây sẽ làm hại vây dài của cá vàng thân tròn. Hai nhóm nên ở hai bể riêng.
Cá vàng đổi màu từ đen sang cam có phải bị bệnh không?
Nhiều cá vàng con sinh ra màu tối rồi đổi màu dần khi lớn, đây là chuyện thường. Cá đổi màu từ từ, vẫn ăn và bơi bình thường thì không đáng lo. Mảng trắng đục, đỏ ửng như rướm máu, vây rách thì khác, cần kiểm tra nước và hỏi người có chuyên môn.
Một con cá vàng sống một mình có ổn không?
Cá vàng không phải cá đàn chặt chẽ, một con vẫn sống được. Nhưng chúng thường năng động hơn khi có bạn cùng nhóm. Nếu bể đủ rộng và lọc đủ mạnh, hai ba con cá vàng cùng nhóm thân tròn là cách nuôi phổ biến.
Cá vàng có ngủ không, sao đêm thấy nằm im ở đáy?
Cá vàng có giai đoạn nghỉ ngơi, thường vào ban đêm khi tắt đèn: chúng lơ lửng gần đáy, ít cử động, màu có thể nhạt đi đôi chút. Bật đèn lên cá bơi lại bình thường là ổn. Nằm đáy cả ngày, kẹp vây, bỏ ăn thì mới là dấu hiệu bất thường.
Có cần cho muối vào bể cá vàng không?
Không cần cho muối định kỳ vào bể đang khoẻ. Muối được một số người dùng trong một số tình huống điều trị, nhưng liều lượng và thời gian phải tuỳ trường hợp và có thể hại cây thuỷ sinh. Khi cá có vấn đề, hỏi người có chuyên môn thay vì tự rắc muối theo thói quen.