Khi mua thú cưng cho con, người nuôi thật sự là bố mẹ — trẻ chỉ là người phụ việc, dù hôm ở cửa hàng con hứa chắc đến đâu. Nhận ra điều này trước khi mua giúp cả nhà tránh cảnh quen thuộc: vài tuần đầu con hăng hái cho ăn, đến tháng thứ hai chiếc lồng bắt đầu bốc mùi, bể cá đục dần, và người lớn vừa bực vừa phải dọn.
Bài này dành cho phụ huynh đang được con nài mua một chú chim, vài con cá, một con rùa hay một chú thỏ. Nội dung gồm cách chọn loài theo tuổi của trẻ, cách chia việc vừa sức, những điều về vệ sinh và an toàn mà nhiều người không được nghe khi mua, và cách xử lý khi con không còn hứng thú. Mục tiêu là để việc nuôi trở thành bài học tử tế cho trẻ, không phải bài học về việc bỏ rơi.
Trước khi gật đầu: nói chuyện thật với con và với chính mình
Trẻ con thường muốn nuôi một con vật vì vừa thấy nó ở nhà bạn, trên phim hoặc ở cửa hàng. Mong muốn đó thật, nhưng thường chưa đi kèm hình dung về công việc hằng ngày. Trước khi mua, hãy ngồi với con, kể cụ thể từng việc: ai cho ăn buổi sáng trước giờ đi học, ai dọn lồng cuối tuần, ai trông khi cả nhà về quê. Cho con tự kể lại bằng lời của mình xem đã hiểu chưa.
Sau đó, người lớn hỏi chính mình một câu thẳng thắn hơn: nếu con hoàn toàn không động tay sau ba tháng, mình có sẵn lòng chăm con vật này cho đến hết đời nó không? Nếu câu trả lời là không, có lẽ chưa phải lúc. Con vật không có lỗi gì khi trẻ lớn lên và đổi sở thích, nên việc nuôi tiếp là trách nhiệm của người lớn.
Cuối cùng, nhìn vào tuổi thọ. Một con rùa mua năm con học lớp hai có thể còn sống khi con đã đi làm. Một chú yến phụng có thể ở bên gia đình gần mười năm. Phụ huynh nên chọn loài mà mình chấp nhận chăm lâu dài, chứ không chỉ chọn loài con thích nhất lúc này.
Một cách nhẹ nhàng để thử độ quyết tâm là hẹn con một khoảng chờ: cùng đọc về loài đó, cùng đi xem nhà người quen đang nuôi, cùng dựng bể hay chuẩn bị chuồng trong vài tuần. Nếu sau thời gian đó con vẫn hào hứng và đã hiểu việc phải làm, cả nhà có cơ sở vững hơn để đón con vật về.
Chọn loài theo độ tuổi của trẻ
Bảng dưới gợi ý mức tham gia phù hợp. Đây là khung tham khảo; mỗi trẻ phát triển khác nhau, và người lớn luôn giám sát.
| Độ tuổi | Loài thường hợp | Việc trẻ có thể làm | Việc người lớn phải giữ |
|---|---|---|---|
| Dưới 5 tuổi | Chỉ nên quan sát cá trong bể có nắp | Ngắm, kể chuyện về cá, nhắc bố mẹ giờ cho ăn | Mọi việc chăm sóc; không cho trẻ thò tay vào bể |
| 5 đến 8 tuổi | Cá cảnh nước ngọt, chim nhỏ trong lồng | Rắc thức ăn đã đong sẵn, thay giấy lót đáy lồng có người lớn bên cạnh | Thay nước, vệ sinh lọc, kiểm tra sức khoẻ |
| 8 đến 12 tuổi | Chuột lang, thỏ, cá, chim | Cho ăn theo lịch, thay cỏ khô, ghi sổ theo dõi | Dọn chuồng kỹ, cắt móng, đưa đi thú y |
| Từ 12 tuổi | Có thể tính đến bò sát, rùa nếu gia đình đồng ý | Hầu hết việc hằng ngày, tự tìm hiểu tài liệu | Giám sát vệ sinh, chi phí, quyết định thú y |
Bảng không xếp hạng trẻ hay đánh giá trẻ "giỏi" hay "kém". Có em mười tuổi rất cẩn thận, có em lớn hơn vẫn hay quên — điều quan trọng là người lớn điều chỉnh việc cho vừa với con mình.
Vệ sinh và an toàn: những điều cửa hàng ít khi nói
Rửa tay sau mỗi lần chạm. Rùa, bò sát và lưỡng cư có thể mang vi khuẩn salmonella trên da và trong phân dù trông hoàn toàn khoẻ mạnh. Trẻ phải rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm vào con vật, nước bể hay đồ trong chuồng. Đây là lý do nhiều tài liệu khuyến cáo không nên nuôi rùa, bò sát trong nhà có trẻ dưới năm tuổi.
Không rửa đồ của con vật ở bồn rửa bát. Bát ăn, đá trang trí bể, khay chuồng nên rửa ở chỗ riêng, không dùng chung với chậu rửa bát đĩa hay bồn tắm của trẻ.
Không hôn, không cho con vật lên bàn ăn. Nói với trẻ bằng giọng bình thường, không dọa nạt. Trẻ hiểu rằng con vật có thế giới riêng, cần được tôn trọng.
Bế đúng cách hoặc không bế. Thỏ và chuột lang dễ hoảng khi bị nhấc lên cao. Để trẻ ngồi xuống sàn và để con vật tự đến. Rơi từ tay một đứa trẻ đứng có thể làm thú nhỏ bị thương nặng.
Chim không thả bay tự do khi có trẻ mở cửa. Chim thả trong nhà có thể bay ra ngoài khi trẻ mở cửa ban công. Quy định rõ: chim chỉ ra lồng khi người lớn có mặt và cửa đã đóng.
Dây điện và đèn sưởi ngoài tầm tay. Chuồng bò sát có đèn nóng; bể cá có máy sưởi, máy lọc. Đi dây gọn, cắm nơi trẻ không với tới.
Bốn câu người lớn nên hỏi trước khi chọn loài cụ thể
Con vật có chịu được việc bị trẻ chạm vào không? Cá và phần lớn bò sát không thích bị cầm nắm, trẻ chủ yếu sẽ ngắm. Chuột lang có thể quen dần với việc ngồi trong lòng khi được đặt đúng cách. Nếu con mong một con vật để ôm, hãy nói rõ trước để con không thất vọng rồi chán.
Tiếng ồn có làm phiền giấc ngủ của trẻ và hàng xóm không? Chim hót từ rất sớm, thỏ và chuột lang có thể sột soạt cả đêm. Đặt chuồng ở phòng ngủ của trẻ thường không phải ý hay, vừa ảnh hưởng giấc ngủ vừa khó giữ vệ sinh.
Có ai trong nhà bị dị ứng không? Cỏ khô, bụi lông thỏ, bụi lông chim có thể làm nặng triệu chứng dị ứng, hen suyễn. Nếu chưa rõ, có thể cho trẻ tiếp xúc vài lần ở nhà người quen nuôi loài đó trước khi quyết định, và hỏi bác sĩ của trẻ khi có tiền sử bệnh hô hấp.
Người lớn có đủ thời gian khi con bận thi cử, đi học thêm? Lịch học của trẻ thay đổi theo năm. Những tháng con ôn thi, gần như toàn bộ việc chăm sẽ về tay bố mẹ. Chọn loài mà người lớn chăm được một mình trong những giai đoạn đó.
Chia việc cho con mà không biến thành gánh nặng
Trẻ tham gia tốt nhất khi việc rõ ràng, ngắn và có người lớn cùng làm lúc đầu. Gợi ý cách bắt đầu:
- Chọn một hoặc hai việc cố định cho con, ví dụ cho cá ăn buổi tối, thay cỏ khô cho thỏ mỗi sáng.
- Đong sẵn khẩu phần trong hộp nhỏ để con không cho ăn quá nhiều, vì đây là lỗi hay gặp nhất khi trẻ nuôi cá.
- Làm cùng con trong hai tuần đầu, sau đó chuyển dần sang chỉ đứng xem.
- Dùng một tờ lịch dán gần chuồng để con tự đánh dấu, không dùng để chấm điểm hay so với anh chị em.
- Khi con quên, nhắc bằng câu hỏi về con vật thay vì trách con: "Con nghĩ chú thỏ đã có cỏ chưa?".
- Những việc cần sức, cần hiểu biết hoặc có rủi ro như vệ sinh lọc, cắt móng, đưa đi khám thì người lớn làm, có thể để con quan sát.
Mục đích không phải là trẻ làm được bao nhiêu việc, mà là trẻ hiểu con vật cần mình mỗi ngày. Trẻ quên một hôm không sao; con vật bị bỏ đói mới là vấn đề, và đó là phần người lớn phải giữ.
Khi con chán hoặc con vật không như mong đợi
Hầu hết trẻ sẽ có giai đoạn chán. Đó là chuyện tự nhiên, không phải dấu hiệu con ích kỷ. Người lớn nên tiếp tục chăm và giữ cho con một vai nhỏ, nhẹ nhàng hơn. Đôi khi chỉ cần thay đổi cách tham gia, như cho con chụp ảnh con vật mỗi tuần hay vẽ lại chiếc bể, là hứng thú quay lại.
Cũng có trường hợp con vật không hợp với nhà: chim kêu quá to làm phiền hàng xóm, có người bị dị ứng lông thỏ. Khi đó, việc tìm một mái nhà mới phù hợp là quyết định có trách nhiệm. Nên cho con cùng tham gia việc chọn người nhận, viết hướng dẫn chăm sóc gửi kèm. Trẻ học được rằng đã nuôi thì phải lo đến nơi đến chốn.
Điều không bao giờ được làm là thả con vật ra công viên, ao hồ hay đem bỏ ở chợ, và càng không nên nói với con rằng "con vật được trả về thiên nhiên". Thú cưng nuôi trong nhà gần như không sống được ngoài tự nhiên, còn những loài sống được như rùa tai đỏ lại gây hại cho các loài bản địa. Hãy nói thật với con và cùng con tìm cách tử tế.
Khi con vật mất: giúp trẻ đi qua nỗi buồn
Với những loài sống ngắn như cá bảy màu hay chuột lang, nhiều trẻ sẽ lần đầu đối diện với cái chết của một con vật mình chăm. Cách người lớn xử lý để lại dấu ấn lâu dài.
- Nói thật, dùng từ rõ ràng như "chú cá đã chết", tránh những cách nói mơ hồ khiến trẻ chờ đợi con vật quay lại.
- Không lén mua con khác giống hệt để thay vào; trẻ thường nhận ra và mất lòng tin.
- Cho trẻ cùng chôn hoặc tiễn biệt theo cách hợp vệ sinh, nhẹ nhàng; không bỏ xác vào sông, hồ.
- Để trẻ khóc, hỏi, kể lại kỷ niệm. Không nói "chỉ là con cá thôi mà".
- Đừng vội hứa mua con mới. Đợi một thời gian rồi cả nhà quyết định lại từ đầu.
- Nếu con vật mất vì lỗi chăm sóc, người lớn nhận phần trách nhiệm và cùng con học lại cách làm đúng, không đổ lỗi cho trẻ.
Những bài học này, theo kinh nghiệm của nhiều phụ huynh, là phần quý nhất của việc cho con nuôi thú cưng.
Câu hỏi thường gặp
Con mấy tuổi thì có thể tự chăm thú cưng?
Không có tuổi cố định. Từ khoảng tám tuổi, nhiều trẻ có thể đảm nhận cho ăn, thay cỏ khô theo lịch, nhưng người lớn vẫn chịu trách nhiệm chính về vệ sinh chuồng bể, sức khoẻ và đưa đi thú y. Hãy giao việc theo khả năng thật của con.
Có nên mua rùa nhỏ cho bé chơi không?
Cần cân nhắc kỹ. Rùa có thể mang vi khuẩn salmonella, không hợp với trẻ dưới năm tuổi, và rùa tai đỏ sống hàng chục năm, lớn khá to. Nếu vẫn nuôi, phải có bể đúng chuẩn và trẻ luôn rửa tay sau khi chạm vào rùa hay nước bể.
Con hứa sẽ tự chăm nhưng không giữ lời thì làm sao?
Đây là chuyện thường gặp. Người lớn tiếp tục chăm để con vật không bị ảnh hưởng, giao cho con việc nhỏ hơn, nhắc bằng câu hỏi về con vật thay vì trách mắng. Mục tiêu là trẻ hiểu con vật cần được chăm, không phải phạt trẻ.
Nuôi cá có phải lựa chọn an toàn nhất cho trẻ nhỏ không?
Cá trong bể có nắp là lựa chọn ít rủi ro về tiếp xúc, nhưng người lớn vẫn phải lo thay nước, vệ sinh lọc. Trẻ nhỏ không nên thò tay vào bể và cần rửa tay nếu lỡ chạm nước. Đi dây điện máy lọc, máy sưởi ngoài tầm với của trẻ.
Có nên tặng thú cưng làm quà sinh nhật cho trẻ không?
Chỉ nên khi cả nhà đã bàn kỹ và người lớn sẵn sàng là người nuôi chính. Thú cưng làm quà bất ngờ thường bị chọn vội, và dễ bị bỏ bê khi niềm vui ban đầu qua đi. Một tấm thiệp hẹn cùng con đi chọn sau khi chuẩn bị xong là cách nhẹ nhàng hơn.
Nhà không nuôi nữa thì cho thú cưng đi đâu?
Tìm người có kinh nghiệm nhận nuôi, nhờ người thân, hoặc liên hệ nhóm cứu hộ nhận loài đó, gửi kèm chuồng bể và hướng dẫn. Tuyệt đối không thả ra công viên, ao hồ hay sông suối, và nên nói thật với trẻ về quyết định này.