Đưa một con vẹt, một con rùa hay một con bò sát thuộc phụ lục CITES qua biên giới, bạn cần giấy phép theo CITES ở nước đi và, với nhiều loài, cả ở nước đến, cộng thêm thủ tục kiểm dịch động vật của cả hai bên. Đây là thủ tục dài, có thể mất nhiều tuần đến nhiều tháng, và có những nước gần như không nhận một số nhóm thú cưng. Vì vậy câu hỏi đầu tiên không phải "làm giấy thế nào" mà là "nước đến có cho con vật này vào không".
Bài này dành cho gia đình chuẩn bị định cư, người đi làm việc hay du học dài hạn ở nước ngoài, và cả người định mua thú cưng từ nước ngoài về Việt Nam. Mọi thông tin ở mức nguyên lý; quy định từng nước thay đổi thường xuyên. Trước khi quyết định, hãy liên hệ Cơ quan quản lý CITES Việt Nam, cơ quan thú y phụ trách kiểm dịch xuất nhập khẩu, và cơ quan quản lý động vật của nước đến.
Hai lớp kiểm soát khi một con vật đi qua biên giới
Lớp thứ nhất là CITES, công ước kiểm soát buôn bán quốc tế động thực vật hoang dã. Từ "buôn bán" ở đây hiểu theo nghĩa rộng: mọi lần di chuyển qua biên giới, kể cả mang theo thú cưng của chính mình, đều có thể thuộc phạm vi kiểm soát nếu loài đó nằm trong phụ lục. Với loài phụ lục II, thường cần giấy phép xuất khẩu của nước đi; với loài phụ lục I, thường cần cả giấy phép nhập khẩu của nước đến được cấp trước. Ở Việt Nam, đầu mối cấp phép theo CITES là Cơ quan quản lý CITES Việt Nam.
Lớp thứ hai là kiểm dịch động vật. Mỗi nước có danh sách bệnh cần kiểm soát và yêu cầu riêng về xét nghiệm, cách ly, giấy chứng nhận sức khoẻ. Con vật phải được kiểm dịch khi xuất khỏi Việt Nam và khi vào nước đến; nhiều nước yêu cầu cách ly tại trạm của họ một thời gian sau khi nhập cảnh.
Hai lớp này độc lập với nhau. Có giấy CITES mà thiếu giấy kiểm dịch, hay ngược lại, con vật đều có thể bị giữ lại ở cửa khẩu. Thêm vào đó là quy định của hãng hàng không về vận chuyển động vật sống, thường theo chuẩn quốc tế về lồng và điều kiện vận chuyển.
Câu hỏi đầu tiên: nước đến có nhận không
Có nước rất chặt với bò sát và chim. Một số nước, nổi tiếng nhất là Úc, áp dụng quy định an toàn sinh học rất nghiêm và gần như không cho nhập nhiều nhóm bò sát, chim làm thú cưng. Gia đình định cư ở những nơi như vậy thường phải tìm chủ mới cho con vật trước khi đi.
Có nước kiểm soát riêng với chim hoang dã. Một số nước có luật riêng hạn chế nhập chim thuộc phụ lục CITES, kể cả chim nuôi làm cảnh, chỉ cho phép trong những trường hợp hẹp. Nếu bạn có vẹt và định đi các nước này, cần tìm hiểu rất sớm.
Có nước có cơ chế cho thú cưng cá nhân. Một số nước và CITES có cơ chế giấy chứng nhận sở hữu cá nhân cho thú cưng đi cùng chủ nhiều lần, giảm thủ tục cho mỗi chuyến. Cơ chế này không áp dụng ở mọi nơi và không phải cho mọi loài.
Có nước cấm hẳn một số loài vì lo xâm hại. Rùa tai đỏ, một số loài cá, một số loài thú nhỏ bị cấm nhập ở nhiều nơi vì nguy cơ trở thành loài xâm hại. Đừng giả định một loài phổ biến ở Việt Nam thì cũng được chấp nhận ở nơi khác.
Trình tự chuẩn bị khi mang thú cưng từ Việt Nam ra nước ngoài
Trình tự dưới là khung chung. Thứ tự và thời gian thực tế phụ thuộc vào loài và nước đến; nên bắt đầu ít nhất vài tháng trước ngày đi.
- Xác định đúng loài bằng tên khoa học, kiểm phụ lục CITES hiện hành và danh mục bảo vệ của Việt Nam.
- Liên hệ cơ quan quản lý động vật của nước đến (thường qua đại sứ quán, lãnh sự quán hoặc trang của cơ quan nông nghiệp nước đó) để biết loài có được nhập không và cần giấy gì.
- Nếu nước đến yêu cầu giấy phép nhập khẩu, xin trước. Với loài phụ lục I, thường phải có giấy này trước khi Việt Nam cấp phép xuất.
- Chuẩn bị hồ sơ nguồn gốc của con vật tại Việt Nam: giấy mua, giấy đăng ký nuôi, sổ theo dõi. Nộp hồ sơ xin giấy phép xuất khẩu theo CITES tại Cơ quan quản lý CITES Việt Nam.
- Liên hệ cơ quan thú y phụ trách kiểm dịch xuất khẩu để biết yêu cầu xét nghiệm, tiêm phòng, thời gian cách ly trước khi đi.
- Liên hệ hãng hàng không về vận chuyển động vật sống: lồng theo chuẩn, chuyến bay nhận, thủ tục ở khu hàng hoá.
- Ngày đi: mang đủ bản gốc giấy tờ, đến sớm, theo dõi con vật đến khi bàn giao.
Nếu sau khi tìm hiểu, bạn thấy thủ tục quá phức tạp hoặc nước đến không nhận, tìm chủ mới đáng tin ở Việt Nam và chuyển giao kèm đủ hồ sơ là lựa chọn có trách nhiệm.
Mang thú cưng từ nước ngoài về Việt Nam: những điểm cần nắm
Chiều ngược lại cũng có thủ tục tương tự. Bảng dưới gom những điểm người mua từ nước ngoài, người hồi hương hay hỏi.
| Vấn đề | Điều cần biết | Hỏi ai |
|---|---|---|
| Loài có được nhập không | Loài thuộc danh mục ngoại lai xâm hại hoặc có nguy cơ có thể bị cấm hoặc hạn chế nhập | Cơ quan quản lý chuyên ngành của Việt Nam |
| Giấy phép CITES | Cần giấy phép xuất của nước đi; loài phụ lục I thường cần giấy phép nhập do Việt Nam cấp trước | Cơ quan quản lý CITES Việt Nam |
| Kiểm dịch nhập khẩu | Đăng ký kiểm dịch, giấy chứng nhận sức khoẻ của nước đi, có thể phải cách ly sau khi về | Cơ quan thú y phụ trách kiểm dịch nhập khẩu |
| Sau khi về | Loài thuộc diện kiểm soát có thể cần đăng ký nuôi với kiểm lâm | Chi cục kiểm lâm nơi ở |
| Mua qua mạng từ nước ngoài | Người bán hứa "gửi về tận nhà" mà không nhắc giấy phép là dấu hiệu nguy hiểm | Không mua nếu không rõ thủ tục |
Đừng nhầm hàng xách tay mỹ phẩm, quần áo với động vật sống. Động vật sống không thể đi theo kiểu "nhờ người quen mang về" mà không có giấy tờ.
Vì sao tuyệt đối không xách tay lén
Hải quan các sân bay quốc tế thường xuyên phát hiện bò sát, chim, cá được giấu trong vali, quấn trong tất, nhét trong ống nhựa. Những câu chuyện đó không chỉ là vi phạm thủ tục: tuỳ loài và số lượng, người mang có thể bị xử lý về hành vi buôn lậu, vận chuyển trái phép động vật hoang dã hoặc động vật nguy cấp, quý, hiếm, ở cả nước đi lẫn nước đến. Con vật bị thu giữ, nhiều con chết vì ngạt và lạnh trong khoang hành lý.
Ngoài rủi ro pháp lý, xách tay lén còn bỏ qua kiểm dịch, nghĩa là có thể mang mầm bệnh qua biên giới, gây hại cho vật nuôi và động vật hoang dã ở nơi đến. Đây chính là lý do các nước xử lý rất nặng hành vi này.
Nếu ai đó, kể cả người quen, đề nghị bạn mang hộ một con vật trong hành lý, hãy từ chối. Bạn là người đứng tên hành lý, và bạn là người chịu trách nhiệm trước hải quan.
Chuẩn bị tinh thần: thời gian, chi phí và con vật
Ngay cả khi mọi giấy tờ đều làm được, đưa thú cưng ra nước ngoài là một quá trình đòi hỏi nhiều thứ. Những điều dưới đây nên được cân nhắc cùng cả nhà trước khi quyết định.
- Thời gian: xin giấy phép hai đầu, xét nghiệm, cách ly có thể kéo dài nhiều tháng. Bắt đầu muộn là dễ phải hoãn chuyến hoặc bỏ lại con vật.
- Chi phí: gồm phí giấy tờ, xét nghiệm, lồng đạt chuẩn, cước vận chuyển hàng hoá sống, phí cách ly ở nước đến. Nên hỏi từng khoản trước để ước tính tổng.
- Sức khoẻ con vật: chuyến bay dài và cách ly là căng thẳng lớn với chim và bò sát, nhất là con già yếu. Hỏi bác sĩ thú y về khả năng chịu đựng của con vật.
- Cuộc sống ở nơi mới: nhà thuê ở nước ngoài thường có quy định chặt về thú cưng. Hỏi trước khi ký hợp đồng thuê.
- Phương án dự phòng: nếu đến phút cuối thủ tục không xong, ai sẽ nhận nuôi con vật ở Việt Nam?
Nhiều gia đình sau khi cân nhắc chọn để con vật ở lại với người thân hoặc chủ mới tin cậy. Đó không phải là bỏ rơi, mà là chọn điều tốt nhất cho con vật. Khi có vướng mắc pháp lý về giấy tờ hay chuyển giao, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Những hiểu lầm hay gặp về thú cưng và CITES
"Con vật nuôi ở nhà nhiều năm rồi thì không còn là động vật hoang dã." Theo CITES, điều quyết định là loài, không phải thời gian nuôi. Một con vẹt thuộc phụ lục II nuôi trong nhà mười năm vẫn là cá thể của loài phụ lục II khi đi qua biên giới. Con nở ra trong nhà bạn cũng vậy.
"Chỉ mang một con cho riêng mình, không phải buôn bán." Mục đích cá nhân có thể ảnh hưởng đến loại giấy tờ hoặc cơ chế áp dụng ở một số nước, nhưng không xoá yêu cầu giấy phép. Hải quan không phân biệt được con vật trong vali là để nuôi hay để bán; họ nhìn vào giấy tờ.
"Đã có giấy kiểm dịch thì đủ." Giấy kiểm dịch chứng minh con vật khoẻ, không chứng minh nó được phép đi qua biên giới theo CITES. Hai loại giấy do hai cơ quan khác nhau cấp và trả lời hai câu hỏi khác nhau.
"Loài này bán đầy ngoài chợ nên chắc không cần giấy." Việc một loài được bày bán rộng rãi không nói gì về tình trạng pháp lý của nó. Nhiều loài thuộc phụ lục CITES vẫn được nuôi sinh sản và bán hợp pháp trong nước, nhưng khi xuất khẩu vẫn cần giấy phép.
"Người bán ở nước ngoài lo hết giấy tờ." Người bán có thể lo phần giấy phép xuất của nước họ, nhưng phần nhập khẩu và kiểm dịch ở Việt Nam thường là trách nhiệm của người nhận. Hỏi rõ trước khi chuyển tiền, và tự kiểm với cơ quan Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Mang vẹt đi định cư nước ngoài có được không?
Tuỳ loài và tuỳ nước đến. Nhiều loài vẹt thuộc phụ lục CITES, cần giấy phép xuất của Việt Nam và có thể cần giấy phép nhập của nước đến, cộng kiểm dịch hai đầu. Một số nước hạn chế rất chặt việc nhập chim. Hỏi cơ quan của nước đến trước tiên.
Giấy phép CITES ở Việt Nam xin ở đâu?
Đầu mối là Cơ quan quản lý CITES Việt Nam. Bạn cần hồ sơ nguồn gốc hợp pháp của con vật và, với loài phụ lục I, thường cần giấy phép nhập khẩu của nước đến trước. Hỏi trực tiếp cơ quan này về thành phần hồ sơ và thời gian xử lý.
Mang tắc kè da báo, rắn ngô ra nước ngoài có cần giấy CITES không?
Tắc kè da báo và rắn ngô hiện không thuộc phụ lục CITES, nhưng vẫn cần kiểm dịch xuất khẩu và phải đáp ứng quy định nhập khẩu của nước đến. Một số nước cấm nhập bò sát làm thú cưng, nên hãy hỏi nước đến trước.
Nhờ người quen xách tay một con rùa về Việt Nam có được không?
Không nên. Mang động vật sống qua biên giới mà không có giấy tờ có thể bị xử lý về buôn lậu, vận chuyển trái phép động vật hoang dã, và bỏ qua kiểm dịch. Người đứng tên hành lý chịu trách nhiệm. Hãy từ chối mọi đề nghị mang hộ.
Mua bò sát từ người bán nước ngoài qua mạng có được không?
Chỉ khi có đủ giấy phép xuất của nước đi, giấy phép nhập nếu loài yêu cầu, và thủ tục kiểm dịch nhập khẩu tại Việt Nam. Người bán hứa gửi về tận nhà mà không nhắc thủ tục là dấu hiệu nguy hiểm. Không nên mua.
Nếu thủ tục không kịp trước ngày đi thì nên làm gì?
Đừng mang theo không giấy tờ. Hãy nhờ người thân tin cậy nuôi tạm và tiếp tục làm thủ tục, hoặc tìm chủ mới ở Việt Nam và chuyển giao kèm đủ hồ sơ. Đó là cách giữ an toàn cho cả bạn và con vật.