ThuQuy.comThú Quý
Cá cảnh nước ngọt và bể thuỷ sinh

Chạy bể cá mới: chu trình ni-tơ và cách biết bể đã sẵn sàng thả cá

Chạy bể là nuôi vi sinh trong lọc trước khi thả cá. Bài giải thích chu trình ni-tơ, cách chạy bể không cá, đọc bộ thử nước và dấu hiệu bể đã sẵn sàng.

Top-down view of a new empty glass aquarium on a wooden stand in a Hanoi apartment, hands pouring clear water over a plate onto fresh gravel, soft morning window light

Chạy bể là quãng thời gian để vi khuẩn có lợi bám vào vật liệu lọc, sỏi và mặt kính, đủ đông để biến chất thải độc của cá thành chất ít độc hơn. Với bể mới hoàn toàn, quá trình này thường mất khoảng ba đến sáu tuần, có khi lâu hơn khi nước lạnh. Bể chỉ thật sự sẵn sàng khi bạn cho vào một lượng amoniac mà sau một ngày đo lại, amoniac và nitrit đều về không.

Phần lớn ca "mới mua cá về, ba bốn hôm chết gần hết" không phải do cá yếu hay người bán lừa, mà do bể chưa có hệ vi sinh. Người nuôi lâu năm gọi đó là hội chứng bể mới. Bài này giải thích chu trình ni-tơ bằng ngôn ngữ đời thường, hai cách chạy bể, cách đọc bộ thử nước và những thói quen làm hỏng hệ vi sinh mà nhiều người mắc mà không biết.

Chu trình ni-tơ diễn ra thế nào trong một bể cá

Cá thải amoniac qua mang và qua phân. Thức ăn thừa, lá cây mục, xác ốc cũng phân huỷ ra amoniac. Trong nước, amoniac tồn tại ở hai dạng: dạng ion ít độc và dạng khí hoà tan độc hơn nhiều. Tỷ lệ dạng độc tăng lên khi nước ấm và pH cao, nên cùng một con số đo được, bể ở nhiệt độ ba mươi độ với pH kiềm nguy hiểm hơn bể mát với pH hơi chua.

Nhóm vi khuẩn thứ nhất dùng amoniac làm nguồn năng lượng và biến nó thành nitrit. Nitrit vẫn rất độc: nó cản máu cá mang ô-xy, nên cá ngộ độc nitrit thường thở gấp, nổi đầu dù máy sục vẫn chạy. Nhóm vi khuẩn thứ hai biến nitrit thành nitrat. Nitrat ít độc hơn nhiều, tích dần trong nước và được lấy ra bằng thay nước định kỳ, một phần được cây thuỷ sinh hấp thụ.

Điểm quan trọng mà người mới hay bỏ qua: các vi khuẩn này sống bám, chủ yếu trên bề mặt vật liệu lọc, sỏi, đá, chứ rất ít lơ lửng trong nước. Vì vậy thay nước không làm mất vi sinh, nhưng rửa vật liệu lọc dưới vòi nước máy, thay hết bông lọc cùng lúc hoặc tắt lọc nhiều giờ thì có thể làm mất phần lớn số vi khuẩn đã nuôi được.

Vi khuẩn này lại sinh sản chậm hơn nhiều so với vi khuẩn gây đục nước thông thường. Đó là lý do không có cách nào ép một bể mới thành bể ổn định chỉ trong một hai ngày, dù nước trông trong vắt.

Hai cách chạy bể: có cá và không cá

Có hai cách chạy bể phổ biến. Cách không cá được người nuôi có kinh nghiệm khuyên dùng vì không bắt con vật nào chịu ngộ độc trong lúc chờ vi sinh hình thành.

Tiêu chíChạy bể không cáChạy bể có cá
Nguồn amoniacMột nhúm thức ăn cá cho vào mỗi ngày để phân huỷ, hoặc dung dịch amoniac tinh khiết không mùi, không chất tạo bọtChất thải của vài con cá khoẻ, thả rất thưa
Thời gianThường ba đến sáu tuầnTương tự, nhưng phải thay nước nhiều lần để giữ cá sống
Rủi ro cho cáKhông cóCá chịu amoniac và nitrit trong nhiều tuần, dễ chết hoặc yếu lâu dài
Việc phải làmĐo nước hai ba ngày một lần, bổ sung nguồn amoniacĐo nước gần như mỗi ngày, thay nước khi chỉ số lên cao, cho ăn rất ít
Hợp với aiNgười kiên nhẫn, có bộ thử nướcNgười không có bộ thử, chấp nhận theo dõi sát

Dù chọn cách nào, lọc phải chạy liên tục suốt thời gian chạy bể, kể cả ban đêm. Nhiệt độ ấm khoảng hai lăm đến ba mươi độ giúp vi khuẩn phát triển nhanh hơn; ở miền Bắc mùa đông, bể không có sưởi có thể chạy lâu gấp rưỡi. Nếu dùng thức ăn làm nguồn amoniac, nên bỏ vào túi lưới nhỏ để vớt ra dễ khi bắt đầu nấm mốc.

Chạy bể không cá từng bước

Đây là trình tự đơn giản dành cho bể gia đình dưới một trăm lít. Bể lớn hơn làm giống vậy, chỉ cần tăng nguồn amoniac theo tỷ lệ.

  1. Rửa sỏi, đá, lũa bằng nước sạch, không dùng xà phòng hay nước tẩy. Đặt bể vào vị trí cố định, tránh nắng chiếu thẳng vì nắng làm nóng nước và kích tảo.
  2. Châm nước máy, cho dung dịch khử clo theo hướng dẫn trên bao bì. Bật lọc và sục khí, để chạy liên tục từ đây trở đi.
  3. Bắt đầu nguồn amoniac: mỗi ngày một nhúm thức ăn nhỏ, hoặc nhỏ amoniac tinh khiết cho tới khi bộ thử báo ở mức thấp đến vừa theo bảng màu của bộ.
  4. Từ ngày thứ ba, đo amoniac và nitrit hai ba ngày một lần, ghi vào sổ hoặc điện thoại. Khoảng tuần thứ hai, amoniac bắt đầu giảm và nitrit tăng vọt — đó là dấu hiệu nhóm vi khuẩn thứ nhất đã hình thành.
  5. Tiếp tục cấp amoniac. Vài tuần sau nitrit bắt đầu giảm và nitrat xuất hiện. Nếu nitrit đứng yên rất cao nhiều ngày, thay khoảng một nửa nước để kéo xuống, vì nitrit quá cao làm chậm chính vi khuẩn.
  6. Bài kiểm tra cuối: cho vào lượng amoniac như mọi ngày, hai mươi bốn giờ sau đo. Amoniac bằng không và nitrit bằng không, lặp lại được hai ba lần liền, là bể đã chạy xong.
  7. Thay khoảng một nửa đến ba phần tư nước để hạ nitrat tích được trong quá trình chạy, châm nước đã khử clo cùng nhiệt độ, rồi mới thả cá.

Bể chạy xong vẫn chỉ có lượng vi sinh tương ứng với lượng amoniac bạn đã cấp. Vì vậy hãy thả cá theo từng đợt nhỏ, cách nhau một hai tuần, thay vì đổ cả đàn vào một lúc.

Đọc bộ thử nước cho đúng

Bộ thử dạng nhỏ giọt thường đáng tin hơn que nhúng. Que nhúng tiện nhưng dễ sai khi để ẩm, quá hạn, hoặc đọc màu dưới đèn vàng. Nếu chỉ mua được một loại, nên chọn bộ nhỏ giọt có đủ amoniac, nitrit, nitrat và pH.

Đọc màu dưới ánh sáng ban ngày, trên nền trắng. Đèn bể và đèn phòng ánh vàng làm lệch màu ống thử. Đặt ống cạnh bảng màu, nhìn ngang chứ không nhìn từ trên xuống.

Con số chỉ có ý nghĩa khi so theo thời gian. Một lần đo đơn lẻ ít nói lên điều gì. Ghi lại ngày, chỉ số, việc đã làm như thay nước hay rửa lọc, bạn sẽ thấy xu hướng và biết bể đang đi lên hay đi xuống.

Thuốc khử clo có thể làm sai số đo amoniac. Một số dung dịch khử cloramin "khoá" amoniac thành dạng ít độc nhưng bộ thử vẫn báo có. Đọc kỹ hướng dẫn của bộ thử và của dung dịch đang dùng.

Mức tham khảo cho bể đang nuôi. Người nuôi thường giữ amoniac và nitrit ở mức không đo thấy, nitrat càng thấp càng tốt và chủ động thay nước khi nitrat tăng dần lên. Đây là khoảng tham khảo phổ biến, từng loài cá có ngưỡng chịu khác nhau.

Những thói quen làm sụp hệ vi sinh

Nhiều bể đã chạy ổn hàng tháng bỗng có cá chết hàng loạt sau một lần dọn dẹp. Thủ phạm thường nằm trong danh sách dưới đây.

  • Rửa bông lọc, sứ lọc dưới vòi nước máy. Clo trong nước máy diệt luôn vi khuẩn có lợi. Nên giũ vật liệu lọc trong xô nước vừa hút ra từ bể.
  • Thay toàn bộ vật liệu lọc một lúc. Khi bông đã mủn, chỉ thay một nửa, vài tuần sau thay nửa còn lại.
  • Rửa lọc và thay nước nhiều cùng một ngày. Hai việc cùng làm vi sinh và môi trường cùng xáo trộn. Nên tách ra cách nhau vài ngày.
  • Tắt lọc qua đêm vì tiếng ồn, hoặc mất điện lâu. Vi khuẩn trong lọc cần dòng nước mang ô-xy tới. Lọc đứng vài giờ, khi bật lại có thể xả ra một luồng nước bẩn, kém ô-xy.
  • Đổ thuốc trị bệnh hoặc chất diệt tảo vào bể chính. Một số loại ảnh hưởng tới vi sinh. Khi cần chữa bệnh cho cá, hỏi người có chuyên môn và cân nhắc bể cách ly riêng.
  • Thả một lúc rất nhiều cá vào bể vừa chạy xong. Lượng chất thải tăng đột ngột vượt quá sức vi sinh hiện có, amoniac lại vọt lên.

Khi đã lỡ làm một trong những việc trên, hãy đo nước mỗi ngày trong một tuần, giảm thức ăn một nửa và chuẩn bị nước đã khử clo để thay khi chỉ số tăng.

Vi sinh đóng chai, vật liệu lọc cũ và những lối tắt khác

Trên thị trường có nhiều loại dung dịch vi sinh đóng chai quảng cáo giúp bể chạy nhanh. Kinh nghiệm của người nuôi khá khác nhau: có loại giúp rút ngắn thời gian, có loại gần như không thấy tác dụng. Cách an toàn là vẫn đo nước như thường và chỉ tin vào kết quả bài kiểm tra hai mươi bốn giờ, không tin vào lời ghi trên chai rằng có thể thả cá ngay.

Lối tắt hiệu quả nhất là xin một ít vật liệu lọc, bông lọc hoặc sỏi đang dùng từ một bể khoẻ mạnh, không có cá bệnh. Mang về trong túi nước bể cũ, cho ngay vào lọc mới. Vi khuẩn đã có sẵn sẽ lan sang vật liệu mới, thời gian chạy bể có thể rút ngắn đáng kể. Rủi ro đi kèm là mang theo mầm bệnh, ốc hoặc tảo nếu bể nguồn không sạch, nên chỉ xin từ bể bạn biết rõ.

Cây thuỷ sinh mọc nhanh cũng hút một phần amoniac, giúp bể mới dịu hơn. Nhưng cây không thay được vi sinh, và cây mới mua thường mang theo ốc nhỏ. Ốc không có lợi hay hại tuyệt đối, chỉ cần nhớ đừng bao giờ đổ nước bể, ốc hay cây thừa ra ao hồ, cống rãnh, vì đó là cách loài ngoại lai thoát ra tự nhiên.

Thả đợt cá đầu tiên vào bể vừa chạy xong

Cá mới mua về thường đựng trong túi nilon bơm ô-xy, nước trong túi khác bể về nhiệt độ, pH và độ cứng. Cách làm quen nhiệt đơn giản là thả nổi cả túi trên mặt bể khoảng mười lăm đến hai mươi phút, tắt đèn bể để cá đỡ hoảng. Sau đó mở túi, cứ vài phút múc thêm một ít nước bể vào túi, lặp lại vài lần để cá quen dần thành phần nước.

Khi chuyển cá sang bể, dùng vợt vớt cá ra và bỏ nước trong túi đi, không đổ vào bể. Nước túi có thể chứa nhiều amoniac sau chặng vận chuyển, cùng mầm bệnh từ bể của nơi bán. Với người đã có bể nuôi cá khác, một bể cách ly nhỏ để theo dõi cá mới vài tuần là thói quen giúp tránh mang bệnh vào bể chính.

Đợt đầu chỉ nên thả vài con khoẻ, chọn loài chịu đựng tốt. Trong một hai tuần sau, đo amoniac và nitrit vài ngày một lần, cho ăn ít, mỗi bữa cá ăn hết trong một hai phút. Nếu chỉ số vẫn về không, thả đợt tiếp theo. Bể có người nuôi chậm rãi kiểu này thường ổn định lâu dài hơn hẳn bể được thả đầy ngay tuần đầu cho đẹp mắt.

Câu hỏi thường gặp

Nước trong vắt rồi, có cần chạy bể nữa không?

Có. Độ trong của nước không liên quan tới vi sinh xử lý amoniac. Amoniac và nitrit đều không màu, nước có thể trong như nước cất mà vẫn đủ độc để cá chết sau vài ngày. Chỉ bộ thử nước mới cho biết bể đã chạy xong hay chưa.

Không có bộ thử nước thì chạy bể thế nào?

Vẫn làm được nhưng mù hơn. Bạn chạy bể không cá với nguồn amoniac từ thức ăn ít nhất bốn đến sáu tuần, rồi thả rất ít cá khoẻ, cho ăn ít, quan sát kỹ. Cá thở gấp, nổi đầu, lờ đờ là dấu hiệu cần thay nước ngay. Mua một bộ thử cơ bản vẫn rẻ hơn nhiều so với mất cả đàn cá.

Bể nhỏ vài lít có cần chạy bể không?

Bể càng nhỏ càng cần, vì lượng nước ít nên amoniac tích lên rất nhanh. Bể dưới mười lít khó giữ ổn định, nhiệt độ cũng dao động nhiều theo ngày đêm. Nếu được, người mới nên bắt đầu với bể từ khoảng ba mươi lít trở lên, có lọc chạy liên tục.

Mất điện cả ngày thì vi sinh có chết hết không?

Không chết hết ngay nhưng sẽ hao hụt, nhất là vi khuẩn trong lọc kín vì thiếu ô-xy. Khi có điện lại, nên súc nhẹ ống lọc trong nước bể trước khi bật để luồng nước bẩn không đổ vào bể, theo dõi nước vài ngày và giảm thức ăn. Một máy sục khí chạy pin là thứ đáng có cho vùng hay cắt điện.

Chuyển bể sang bể lớn hơn có phải chạy lại từ đầu không?

Không nhất thiết, nếu mang theo vật liệu lọc cũ và giữ nó ướt trong nước bể suốt lúc chuyển. Lọc cũ đặt vào bể mới sẽ mang vi sinh theo. Tuy vậy vẫn nên đo nước mỗi ngày trong một hai tuần đầu và không thả thêm cá mới ngay sau khi chuyển.

Bể đang nuôi bỗng có amoniac, phải làm gì trước tiên?

Thay khoảng một phần ba đến một nửa nước bằng nước đã khử clo, cùng nhiệt độ, ngừng cho ăn một ngày và tăng sục khí. Sau đó tìm nguyên nhân: cá chết bị kẹt sau đá, thức ăn thừa, lọc tắc hay vừa rửa lọc bằng nước máy. Đo lại hằng ngày tới khi về không.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138