Côn trùng là thức ăn chính của tắc kè da báo, rồng Úc non và nhiều loài thằn lằn cảnh khác, và giá trị của bữa ăn phụ thuộc vào chính con côn trùng được nuôi ra sao. Một con dế đói, gầy, không phủ khoáng gần như chỉ là vỏ; cùng con dế đó được cho ăn rau củ hai ngày và phủ canxi trước khi đưa vào chuồng là một bữa ăn có ích.
Bài này so sánh các loại côn trùng mồi phổ biến ở Việt Nam, cách giữ chúng sống khoẻ ở nhà, cách nạp dinh dưỡng, phủ khoáng, chọn cỡ mồi theo con vật, và những thứ tuyệt đối không cho bò sát ăn. Thú Quý không giới thiệu trại hay nhãn hàng; bạn nên mua côn trùng từ nơi nuôi chuyên làm thức ăn cho bò sát, chim, cá.
So sánh các loại côn trùng mồi phổ biến
Không có loại mồi nào hoàn hảo. Khẩu phần tốt là khẩu phần xoay vòng nhiều loại, mỗi loại bù chỗ thiếu của loại kia. Bảng dưới nêu đặc điểm định tính, không phải số liệu dinh dưỡng chính xác.
| Loại mồi | Ưu điểm | Nhược điểm | Vai trò |
|---|---|---|---|
| Dế | Kích thích bản năng săn, dễ tìm, nhiều cỡ | Kêu ồn, hôi nếu nuôi chật, có thể cắn bò sát đang ngủ | Mồi chính |
| Gián dubia | Không leo được kính trơn, ít mùi, sống lâu, thịt nhiều | Chậm, một số con vật kém hứng thú; phải giữ không thoát ra ngoài | Mồi chính |
| Ấu trùng ruồi lính đen | Tỷ lệ canxi tự nhiên cao hơn nhiều mồi khác | Nhỏ, nhanh hoá nhộng | Mồi chính hoặc xen kẽ |
| Sâu gạo | Dễ giữ, không chạy nhảy | Vỏ cứng, nhiều mỡ, canxi thấp | Xen kẽ |
| Sâu superworm | To, con vật thích | Rất nhiều mỡ, có thể cắn | Món thưởng cho con trưởng thành |
| Sâu sáp ong | Mềm, con vật rất thích | Gần như toàn mỡ, dễ gây kén ăn | Thỉnh thoảng, khi cần vỗ béo theo lời thú y |
Lỗi thường gặp nhất là cho ăn một loại suốt năm vì tiện, thường là sâu gạo hoặc sâu superworm. Con vật béo lên, bỏ các loại mồi khác, rồi lộ ra thiếu khoáng. Hãy giữ ít nhất hai loại mồi chính và một loại xen kẽ.
Một số loài gián và sâu mồi là loài ngoại lai. Giữ chúng trong thùng kín, không đổ côn trùng thừa ra vườn hay cống rãnh. Trong khí hậu nóng ẩm, côn trùng thoát ra ngoài có thể sinh sôi.
Nạp mồi: cho côn trùng ăn trước khi chúng thành bữa ăn
Người nuôi bò sát gọi việc cho côn trùng ăn đầy đủ một đến hai ngày trước khi đưa vào chuồng là nạp mồi. Ý tưởng đơn giản: dinh dưỡng trong ruột con côn trùng đi thẳng vào con bò sát. Côn trùng mua về thường đã nhịn đói trong lúc vận chuyển, ruột gần như rỗng.
Thức ăn nạp mồi gồm rau lá xanh như cải bẹ, lá bồ công anh, cà rốt bào, bí đỏ, khoai lang, kết hợp cám ngũ cốc khô như yến mạch xay. Rau củ vừa là thức ăn vừa cung cấp nước, nên bạn không cần đặt bát nước dễ làm côn trùng chết đuối; với dế, có thể dùng miếng bông thấm nước hoặc gel giữ nước chuyên dụng. Thay thức ăn hằng ngày, bỏ phần héo, mốc.
Tránh dùng thức ăn cho chó mèo, thức ăn cá nhiều đạm làm thức ăn nạp mồi lâu dài; đạm cao có thể không tốt cho bò sát. Tránh rau vừa phun thuốc hay rau dại hái ven đường. Một số người dùng hỗn hợp nạp mồi đóng gói sẵn; nếu dùng, đọc thành phần và theo hướng dẫn.
Nạp mồi không thay được việc phủ canxi. Ruột côn trùng không chứa đủ canxi để cân bằng lượng phốt pho cao trong thân chúng, nên bước phủ khoáng ngay trước khi cho ăn vẫn cần thiết.
Phủ canxi và cho ăn đúng cách
Phủ khoáng là khâu giúp khẩu phần côn trùng cân bằng canxi. Làm như sau mỗi lần cho ăn:
- Lấy số côn trùng đủ cho một bữa ra hộp nhỏ hoặc túi zip; không phủ khoáng cả thùng.
- Cho vào một nhúm bột canxi; với lần dùng canxi có D3 hay vitamin tổng hợp, theo lịch mà bác sĩ thú y hoặc nhà sản xuất khuyên, vì phụ thuộc loài, tuổi và chuồng có UVB hay không.
- Lắc nhẹ cho côn trùng phủ một lớp mỏng như bột mì, không cần trắng xoá.
- Thả ngay vào chuồng hoặc gắp bằng kẹp đưa cho con vật, trước khi côn trùng kịp tự làm rơi bột.
- Cho ăn vào giờ con vật hoạt động: tối với tắc kè da báo, buổi sáng muộn sau khi phơi ấm với rồng Úc.
- Đếm hoặc ước lượng số con con vật đã ăn, ghi vào sổ cùng loại mồi.
- Sau mười đến mười lăm phút, bắt hết côn trùng còn sót. Dế và sâu superworm để qua đêm có thể cắn bò sát đang ngủ, gây vết thương ở mí mắt, ngón chân.
Cỡ mồi theo nguyên tắc phổ biến: không lớn hơn khoảng cách giữa hai mắt con vật. Mồi quá to dễ gây nghẹn, nôn, và ở con non có thể gây tắc. Khi nghi ngờ, chọn cỡ nhỏ hơn và cho thêm vài con.
Nuôi giữ côn trùng mồi ở nhà mà không hôi
Thùng nhựa có nắp thông gió. Dùng thùng nhựa trơn, khoét lỗ dán lưới mịn trên nắp để thoáng khí. Dế cần thùng cao, gián dubia cần vách trơn để không leo ra.
Có chỗ trú. Xếp vài tấm khay đựng trứng bằng giấy để dế, gián có chỗ bám, giảm chen chúc, giảm chết hàng loạt.
Giữ khô, thoáng. Mùi hôi chủ yếu đến từ xác chết và thức ăn ẩm thối. Nhặt xác hằng ngày, thay thức ăn ướt thường xuyên, không để đáy thùng đọng nước.
Nhiệt độ phòng là đủ. Ở nhiệt độ phòng của phần lớn miền Nam, côn trùng mồi sống tốt. Mùa đông miền Bắc, dế có thể chết nhiều nếu lạnh; đặt thùng ở phòng ấm hơn.
Sâu gạo để mát. Nhiều người giữ sâu gạo trong hộp có cám ở chỗ mát để chậm hoá nhộng; lấy ra trước khi cho ăn một ngày để nạp mồi.
Không đặt cạnh bếp, thực phẩm. Thùng côn trùng đặt ở kho, ban công có mái hoặc góc riêng, xa nơi chế biến thức ăn của người. Rửa tay sau khi thao tác.
Những thứ không bao giờ được cho bò sát ăn
Có những loại côn trùng và thức ăn trông vô hại nhưng gây hại nghiêm trọng, thậm chí tử vong cho bò sát. Danh sách cần thuộc lòng:
- Côn trùng bắt ngoài vườn, quanh đèn đường, trong nhà: có thể dính thuốc diệt côn trùng, thuốc trừ sâu, mang ký sinh trùng.
- Đom đóm: chứa chất độc với nhiều loài bò sát, đặc biệt nguy hiểm với rồng Úc.
- Sâu bướm lông, sâu có màu sặc sỡ ngoài tự nhiên: nhiều loài có lông gây kích ứng hoặc độc tố.
- Kiến, ong, bọ cạp, rết, nhện ngoài tự nhiên: cắn, đốt, có nọc.
- Côn trùng đã chết lâu, khô hoặc có mùi: mất dinh dưỡng, có thể nhiễm khuẩn. Một số loài chịu ăn mồi khô ngâm lại, nhưng không nên làm thức ăn chính.
- Thịt sống, thịt chế biến, xúc xích, thức ăn cho chó mèo với loài ăn côn trùng: sai thành phần dinh dưỡng, dễ hỏng trong chuồng ấm.
- Côn trùng quá to so với con vật, kể cả loại an toàn.
Nếu con vật lỡ ăn phải một thứ trong danh sách trên và có biểu hiện lạ như nôn, co giật, thở gấp, há miệng liên tục, lờ đờ, hãy đưa đến bác sĩ thú y nhận bò sát ngay, mang theo mẫu hoặc ảnh thứ con vật đã ăn. Không tự gây nôn hay cho uống thuốc.
Gợi ý phối mồi theo từng loài bò sát cảnh
Mỗi loài có nhịp ăn và sở thích khác nhau. Bảng dưới là gợi ý phối mồi theo cách người nuôi hay làm, để bạn tham khảo khi lên thực đơn tuần; lượng cụ thể nên điều chỉnh theo cân nặng và lời khuyên của bác sĩ thú y.
| Loài | Mồi chính | Mồi xen kẽ | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Tắc kè da báo | Dế, gián dubia, ấu trùng ruồi lính đen | Sâu gạo, đôi khi sâu superworm | Cho ăn chiều tối, đuôi mập là thước đo |
| Rồng Úc non | Dế non, gián dubia non, ấu trùng ruồi lính đen | Ít sâu gạo nhỏ | Ăn nhiều bữa, rau thái nhỏ luôn có sẵn |
| Rồng Úc trưởng thành | Rau lá xanh là chính | Côn trùng vài lần mỗi tuần | Dễ béo nếu cho côn trùng như con non |
| Rồng Nam Mỹ | Lá xanh và rau củ | Không dùng côn trùng | Loài ăn thực vật |
| Rắn ngô | Chuột đông lạnh đúng cỡ | Không dùng côn trùng | Côn trùng không đủ dinh dưỡng cho rắn |
Bảng cho thấy không phải loài bò sát nào cũng cần côn trùng. Người mới đôi khi mua dế cho rồng Nam Mỹ hay cho rắn ngô vì nghĩ bò sát nào cũng ăn sâu bọ; điều đó gây hại cho loài ăn lá và vô ích với loài ăn chuột. Hãy xác định đúng loài trước khi chọn mồi.
Khi bò sát chán mồi, kén ăn hoặc ăn quá nhiều
Bò sát được cho ăn một loại mồi quá lâu, nhất là loại béo, có thể bỏ các loại khác. Cách sửa là kiên nhẫn: giảm dần loại béo, cho mồi chính vào giờ con vật đói nhất, để mồi cử động trước mắt con vật bằng kẹp. Một vài con chịu ăn mồi mới khi được trộn chung với mồi quen. Đừng chiều theo bằng cách quay về sâu béo chỉ vì con vật bỏ một bữa.
Ngược lại, béo phì là vấn đề phổ biến ở bò sát nuôi, nhất là tắc kè da báo và rồng Úc trưởng thành được cho ăn như con non. Dấu hiệu là bụng xệ chạm đất, nếp mỡ ở nách, đuôi phình to bất thường, con vật lười di chuyển. Hãy giảm số bữa, đổi sang mồi ít mỡ, với rồng Úc trưởng thành thì tăng tỷ lệ rau, và hỏi bác sĩ thú y về cân nặng mục tiêu.
Con vật bỏ ăn hoàn toàn thường không phải do mồi. Hãy kiểm tra nhiệt độ chuồng trước, rồi tình trạng lột da, mùa lạnh, sinh sản ở con cái, căng thẳng sau khi chuyển nhà. Nếu mọi điều kiện đều đúng mà con vật vẫn bỏ ăn kèm sụt cân, phân lạ hay dấu hiệu bất thường khác, hãy đưa đi khám thay vì liên tục đổi mồi.
Câu hỏi thường gặp
Có thể nuôi dế sinh sản tại nhà để tự cung cấp mồi không?
Được, nhiều người tự nuôi dế, gián dubia hay ấu trùng ruồi lính đen để chủ động mồi. Bạn cần thùng riêng, khay đẻ trứng ẩm, nhiệt độ ổn định và chịu được mùi, tiếng kêu. Giữ thùng kín để côn trùng không thoát ra ngoài nhà.
Côn trùng sấy khô có thay được côn trùng sống không?
Côn trùng sấy khô mất phần lớn nước và một số dưỡng chất, nhiều loài bò sát không nhận ra là mồi vì không cử động. Chúng có thể dùng làm món phụ hoặc dự phòng, nhưng không nên là thức ăn chính lâu dài của loài ăn côn trùng.
Có cần phủ canxi mỗi bữa không?
Lịch phủ khoáng phụ thuộc loài, tuổi, có UVB hay không. Con non lớn nhanh thường cần phủ thường xuyên hơn con trưởng thành. Thừa vitamin D3 cũng gây hại, nên lịch canxi có D3 và vitamin tổng hợp hãy hỏi bác sĩ thú y.
Dế mua về chết nhiều là do đâu?
Thường do thùng chật, thiếu thông gió, nước đọng làm dế chết đuối, hoặc trời lạnh. Dùng thùng rộng, khay trứng làm chỗ bám, cấp nước qua rau củ hay bông thấm, nhặt xác hằng ngày và đặt thùng nơi ấm, thoáng.
Bò sát ăn rau có cần nạp mồi côn trùng không?
Có. Rồng Úc trưởng thành ăn rau là chính nhưng vẫn ăn côn trùng vài lần mỗi tuần; con non ăn côn trùng nhiều hơn. Côn trùng được nạp mồi và phủ khoáng giúp những bữa đó có giá trị thật sự.
Trẻ em có nên phụ cho bò sát ăn côn trùng không?
Trẻ lớn có thể phụ giúp dưới sự hướng dẫn của người lớn, dùng kẹp gắp và rửa tay ngay sau đó. Trẻ nhỏ dễ cầm côn trùng rồi đưa tay lên miệng, nên người lớn nên làm phần này và để trẻ đứng xem.