Một chuồng bò sát đúng phải làm được ba việc: giữ được dải nhiệt từ nóng sang mát để con vật tự điều chỉnh thân nhiệt, giữ độ ẩm hợp loài, và chống trốn. Vật liệu, kích thước, nền và cách bố trí bên trong đều phục vụ ba việc đó. Chuồng đẹp mà không giữ được nhiệt hoặc để con vật thoát ra là chuồng hỏng.
Bài này dùng chung cho các loài bò sát cảnh phổ biến như tắc kè da báo, rồng Úc, rắn ngô, rồng Nam Mỹ và rùa cạn nhỏ. Các thông số riêng từng loài có trong bài hướng dẫn loài đó trên Thú Quý; ở đây bạn nắm nguyên lý để tự đánh giá một chiếc chuồng có sẵn, hoặc đặt làm một chiếc mới.
Kính, PVC, gỗ hay lưới: so sánh vật liệu chuồng
Mỗi vật liệu có ưu điểm riêng, không có loại nào tốt nhất cho mọi loài. Hãy chọn theo nhu cầu nhiệt và ẩm của loài bạn nuôi, và theo khí hậu nơi bạn sống.
| Vật liệu | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Kính cửa trước | Nhìn rõ, dễ vệ sinh, chịu ẩm | Mất nhiệt nhanh, nặng, dễ vỡ | Loài nhỏ, khí hậu ấm, người cần quan sát |
| Tấm PVC | Giữ nhiệt và ẩm tốt, nhẹ, bền | Chỉ nhìn được mặt trước | Rồng Úc, rắn, miền Bắc mùa đông |
| Gỗ phủ chống ẩm | Giữ nhiệt tốt, dễ đặt làm cỡ lớn | Hở mối ghép là ngấm nước, mục | Loài khô như rồng Úc, rùa cạn |
| Lưới | Thoáng, nhẹ, đón nắng thật | Không giữ được nhiệt hay ẩm trong nhà | Phơi nắng tạm ngoài trời |
| Hộp nhựa đựng đồ | Rẻ, nhẹ, tiện cách ly | Thấp, khó lắp đèn an toàn, khó quan sát | Cách ly tạm thời, con non |
Ở miền Bắc, các đợt rét đậm khiến chuồng kính tốn điện để giữ ấm, có khi đèn không theo kịp. Một mẹo hay dùng là dán tấm xốp cách nhiệt ở mặt sau và hai bên ngoài vách kính. Ở miền Nam và các tỉnh nắng nóng như Đồng Nai, Tây Ninh, vấn đề ngược lại: chuồng PVC kín có thể giữ nhiệt quá tốt vào tháng nóng, đầu mát không còn mát, nên cần thông gió và đặt chuồng nơi phòng mát.
Dù dùng vật liệu nào, mọi cửa phải có khoá, khe hở phải bịt. Bò sát, nhất là rắn, là những kẻ trốn chuồng kiên nhẫn nhất trong số thú cưng.
Kích thước: theo chiều dài con vật trưởng thành, không theo con lúc mua
Lỗi phổ biến nhất là mua chuồng vừa với con non. Con vật lớn nhanh, chuồng nhỏ khiến dải nhiệt bị nén lại: đèn sưởi làm nóng cả chuồng, con vật không còn chỗ mát để lui. Một nguyên tắc dễ nhớ được nhiều người nuôi dùng là chiều dài chuồng ít nhất bằng khoảng 1,5 đến 2 lần chiều dài thân con vật trưởng thành với thằn lằn, và với rắn thì dài ít nhất khoảng hai phần ba chiều dài thân rắn trở lên, càng dài càng tốt.
Chiều cao phụ thuộc lối sống. Loài sống dưới đất như tắc kè da báo, rùa cạn cần sàn rộng, không cần cao. Loài leo như rồng Nam Mỹ cần chuồng cao, có cành lớn ở nhiều tầng. Rồng Úc và rắn ngô ở giữa: sàn rộng là chính, thêm đá, gỗ để trèo thấp.
Chuồng lớn không làm con vật "lạc" hay sợ như một số người lo, với điều kiện có đủ chỗ trốn và đồ che chắn. Ngược lại, chuồng trống trơn dù lớn hay nhỏ đều làm con vật căng thẳng. Nếu ngân sách có hạn, bạn có thể cho con non ở chuồng nhỏ một thời gian, nhưng phải tính trước ngày đổi sang chuồng trưởng thành, chứ không đợi con vật "chật quá rồi mới đổi".
Nhớ đo lối vào nhà, cửa phòng và thang máy trước khi đặt làm chuồng lớn. Không ít người đặt chuồng hai mét rồi không đưa được vào phòng.
Nền chuồng: chọn theo loài và theo khả năng dọn dẹp
Giấy lót, khăn giấy. Rẻ, dễ thay, dễ nhìn phân để theo dõi sức khoẻ. Lựa chọn tốt cho giai đoạn cách ly con mới, con bệnh, con sau phẫu thuật. Không giữ ẩm, không cho con vật đào.
Thảm, đá phiến. Đá phiến phẳng giữ nhiệt tốt dưới đèn phơi, giúp mài móng. Thảm cỏ nhân tạo dễ mắc móng và khó làm sạch triệt để, cần giặt thường xuyên.
Mùn dừa, vỏ cây. Giữ ẩm tốt, hợp với loài cần độ ẩm vừa đến cao như rắn ngô, rồng Nam Mỹ, rùa chân đỏ. Cần thay hoặc đảo định kỳ để không mốc.
Đất trộn cát. Đất sạch không phân bón trộn cát mịn, đầm chặt, mô phỏng nền tự nhiên cho loài vùng khô như rồng Úc, tắc kè da báo. Cho con vật đào nhẹ, cần chăm chút hơn.
Nền sinh học. Đất nhiều lớp, cây sống, kèm các sinh vật nhỏ phân huỷ chất thải như bọ nhảy, mọt ẩm. Đẹp, ít phải thay nền, nhưng cần học cách cân bằng và không hợp người mới.
Những thứ nên tránh. Mùn cưa gỗ thông, gỗ tuyết tùng vì tinh dầu kích ứng đường hô hấp; cát quá mịn rời cho con non; sỏi nhỏ vừa miệng con vật vì dễ nuốt; đất vườn lẫn thuốc trừ sâu, phân bón.
Bố trí bên trong và đo dải nhiệt đúng cách
Khi đã có chuồng và nền, bạn bố trí theo thứ tự dưới đây. Làm từng bước, chạy thử ít nhất hai ngày trước khi thả con vật vào.
- Chọn một đầu làm đầu nóng, đặt nguồn nhiệt (đèn phơi từ trên hoặc tấm sưởi dưới đáy) ở đó; đầu kia là đầu mát. Không đặt nguồn nhiệt ở giữa chuồng.
- Đặt một chỗ trốn ở đầu nóng, một chỗ trốn ở đầu mát, để con vật không phải chọn giữa an toàn và nhiệt độ. Loài cần ẩm thêm một hộp trốn lót rêu ẩm ở khoảng giữa.
- Đặt đá phẳng hoặc cành phơi ngay dưới đèn, ở khoảng cách nhà sản xuất khuyên. Đá phải đặt thẳng xuống đáy chuồng, không chồng trên nền xốp, để con vật đào không làm đá đổ đè.
- Đặt bát nước ở đầu mát cho nước đỡ bốc hơi, bát nặng, khó lật.
- Cắm mọi nguồn nhiệt qua bộ điều nhiệt; đầu dò của bộ điều nhiệt đặt đúng vị trí cần khống chế, cố định để con vật không kéo đi.
- Đặt nhiệt kế điện tử có đầu dò ở mặt nền đầu nóng, một cái nữa ở đầu mát; thêm ẩm kế ở giữa. Dùng súng đo hồng ngoại để kiểm nhiệt bề mặt đá phơi.
- Chạy thử 48 giờ, ghi nhiệt độ sáng, trưa, tối và đêm. Chỉnh khoảng cách đèn, công suất bóng, mức đặt bộ điều nhiệt cho đến khi ổn định.
- Thả con vật vào, quan sát vài ngày: con vật dùng cả hai đầu chuồng là dấu hiệu dải nhiệt đã đúng.
Đồng hồ kim dán vách chỉ đo nhiệt độ không khí ở chỗ dán, thường lệch nhiều độ, không cho biết nhiệt độ bề mặt chỗ con vật nằm. Đây là lý do nhiều người nuôi thấy "đồng hồ báo đủ ấm" mà con vật vẫn bỏ ăn.
Đặt chuồng ở đâu trong nhà
Vị trí chuồng ảnh hưởng nhiệt độ và mức căng thẳng của con vật nhiều hơn người ta nghĩ. Tránh đặt cạnh cửa sổ có nắng chiếu thẳng: kính và nhựa giữ nhiệt, chỉ cần nắng chiều chiếu vào nửa giờ là chuồng có thể nóng quá mức. Tránh đặt ngay dưới cửa gió điều hoà, cạnh quạt, vì luồng gió làm nhiệt và ẩm dao động liên tục.
Không đặt chuồng sát loa, tivi, máy giặt hay lối đi qua lại nhiều; rung động và bóng người liên tục làm bò sát căng thẳng. Một góc phòng ngủ hoặc phòng làm việc yên tĩnh là lý tưởng. Chuồng nên kê cao khoảng ngang hông hoặc ngực người; đặt sát sàn khiến con vật luôn thấy người từ trên cao nhìn xuống như kẻ săn mồi, và thuận cho mèo, chó tiếp cận.
Nhà có mèo hoặc chó: chuồng phải khoá, nắp lưới chịu được sức nặng của một con mèo nhảy lên, đèn không được đặt hở trên lưới để mèo ngồi lên. Nhà có trẻ nhỏ: khoá chuồng, dây điện đi gọn, ổ cắm và bộ điều nhiệt để chỗ trẻ không với tới. Đèn sưởi rất nóng, cần có lồng bảo vệ và không đặt gần rèm, giấy hay đồ dễ cháy.
Cuối cùng, nghĩ đến chỗ vệ sinh. Bạn sẽ phải dọn nền, rửa bát nước, lau vách thường xuyên. Chuồng đặt gần chỗ có thể lấy nước và đổ rác tiện lợi, xa bếp, giúp việc dọn dễ hơn và tránh lẫn dụng cụ của thú với dụng cụ nấu ăn.
Vệ sinh định kỳ và khi chuồng có mùi
Nhặt phân, da lột, mồi chết hằng ngày bằng xẻng nhỏ hoặc găng tay. Thay nước hằng ngày. Mỗi tuần lau vách, đá, cành bằng dung dịch vệ sinh chuyên dụng cho bò sát hoặc dung dịch khử trùng pha loãng theo hướng dẫn, sau đó xả bằng nước sạch, để khô hoàn toàn trước khi đặt lại. Không dùng chất tẩy có mùi mạnh, tinh dầu, xịt thơm trong chuồng hay gần chuồng.
Thay toàn bộ nền theo chu kỳ tuỳ loại nền và loài nuôi; nền giấy thay mỗi lần bẩn, nền đất hay mùn dừa thay khi có mùi, mốc hoặc theo định kỳ vài tháng. Nền sinh học ít phải thay hơn nhưng cần kiểm tra để phát hiện chỗ mốc, chỗ úng.
Chuồng có mùi khó chịu kéo dài thường do một trong các lý do: nền quá ẩm, phân để lâu, mồi chết bị vùi trong nền, nước bị bẩn. Đôi khi mùi lạ đến từ phân bất thường của con vật, như phân lỏng, có mùi tanh nồng khác thường, và đó có thể là dấu hiệu bệnh. Khi phân thay đổi rõ kéo dài vài ngày, hãy đưa con vật cùng mẫu phân mới đến bác sĩ thú y nhận bò sát.
Rửa tay bằng xà phòng sau mỗi lần dọn chuồng. Dụng cụ chuồng rửa ở chậu riêng, không dùng bồn rửa bát. Đây là cách đơn giản nhất để phòng vi khuẩn từ bò sát lây sang người trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Có thể tự đóng chuồng bò sát bằng gỗ không?
Được, nhiều người tự đóng chuồng gỗ phủ sơn chống thấm hoặc dán tấm nhựa bên trong. Chú ý bịt kín mối ghép để nước không ngấm, chừa lỗ thông gió có lưới, cửa có khoá, và để sơn khô, hết mùi hoàn toàn nhiều ngày trước khi thả con vật vào.
Chuồng bò sát có cần nắp lưới không?
Nắp lưới giúp thông khí và cho phép đặt đèn bên ngoài, nhưng lưới làm giảm lượng UVB đi qua và để thoát nhiệt, ẩm. Nhiều chuồng PVC dùng vách kín, chỉ có ô thông gió, và lắp đèn bên trong có lồng bảo vệ. Chọn theo loài và theo cách lắp đèn.
Một chuồng lớn có thể nuôi chung nhiều loài bò sát không?
Không nên. Các loài khác nhau về nhiệt độ, độ ẩm, thức ăn và mầm bệnh; nuôi chung dễ gây căng thẳng, tranh chấp, lây bệnh. Ngay cả cùng loài, nhiều loài bò sát không sống theo đàn và nên ở riêng.
Có nên đặt cây thật trong chuồng bò sát không?
Có thể, nếu chọn cây không độc, không có gai và chịu được nhiệt độ của chuồng. Cây thật giúp giữ ẩm, tạo chỗ trốn, nhưng với loài ăn thực vật như rồng Úc, rồng Nam Mỹ, rùa cạn thì cây có thể bị ăn. Rửa sạch, bỏ đất có phân bón hoá học trước khi trồng.
Chuồng bò sát bị đọng hơi nước trên kính có sao không?
Đọng hơi nước nhẹ sau khi phun sương là bình thường với loài cần ẩm. Nhưng nếu kính luôn mờ, nền ướt sũng, có mốc thì chuồng đang quá ẩm và thiếu thông gió, dễ gây bệnh da và hô hấp. Hãy tăng thông gió, giảm phun sương và kiểm lại ẩm kế.
Mất điện thì chuồng giữ ấm được bao lâu?
Tuỳ vật liệu và nhiệt độ phòng. Chuồng PVC, gỗ giữ nhiệt lâu hơn kính. Khi mất điện mùa lạnh, phủ chăn quanh chuồng chừa lỗ thở, dùng chai nước nóng quấn khăn đặt trong chỗ trốn, và không cho con vật ăn cho đến khi chuồng ấm trở lại.